गुरुवार, 7 अप्रैल 2011

नाट्यशास्त्र सप्तम अध्याय


    ||नाट्यशास्त्रम् अध्याय ७ ||
    ||श्रीरस्तु ||
    भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
    अथ सप्तमोऽध्यायः |
    भावानिदानीं व्याख्यास्यामः | अत्राह- भावा इति कस्मात् |
    किं भवन्तीति भावाः किं वा भावयन्तीति भावाः | उच्यते -
    वागङ्गसत्त्वोपेतान्काव्यार्थान्भावयन्तीति भावा इति |
    भू इति करणे धातुस्तथा च भावितं वासितं
    कृतमित्यनर्थान्तरम् |
    लोकेऽपि च प्रसिद्धम् | अहो ह्यनेन गन्धेन रसेन वा सर्वमेव
    भावितमिति |
    तच्च व्याप्त्यर्थम् |
    श्लोकाश्चात्र-
    विभावेनाहृतो योऽर्थो ह्यनुभावैस्तु गम्यते |
    वागङ्गसत्त्वाभिनयैः स भाव इति संज्ञितः ||१||
    वागङ्गमुखरागेण सत्त्वेनाभिनयेन च |
    कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते ||२||
    नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसानिमान् |
    यस्मातस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः ||३||
    अथ विभाव इति कस्मात् | उच्यते- विभवो विज्ञानार्थः |
    विभावः कारणं निमित्तं हेतुरिति पर्यायाः | विभाव्यतेऽनेन
    वागङ्गसत्त्वाभिनया इत्यतो विभावः | यथा विभावितं विज्ञा-
    तमित्यनर्थान्तरम् |
    अत्र श्लोकः -
    बहवोऽर्था विभाव्यन्ते वागङ्गाभिनयाश्रयाः |
    अनेन यस्मात्तेनायं विभाव इति संज्ञितः ||४||
    अथानुभाव इति कस्मात् | उच्यते-
    अनुभाव्यतेऽनेन वागङ्गसत्त्वकृतोऽभिनय इति |
    अत्र श्लोकः -
    वागङ्गाभिनयेनेह यतस्त्वर्थोऽनुभाव्यते |
    शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्त्वनुभावस्ततः स्मृतः ||५ ||
    एवं ते विभावानुभावसंयुक्ता भावा इति व्याख्याताः | अतो
    ह्येषां भावानां सिद्धिर्भवति | तस्मादेषां भावानां
    विभावानुभावसंयुक्तानां लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः |
    तत्र विभावानुभावौ लोकप्रसिद्धौ |
    लोकस्वभावानुगतत्वाच्च तयोर्लक्षणं
    नोच्यतेऽतिप्रसङ्गनिवृत्यर्थम् |
    भवति चात्र श्लोकः -
    लोकस्वभावसंसिद्धा लोकयात्रानुगामिनः |
    अनुभावा विभावाश्च ज्ञेयास्त्वभिनये बुधैः ||६||
    तत्राष्टौ भावाः स्थायिनः | त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणः |
    अष्टौ
    सात्विका इति भेदाः | एवमेते काव्यरसाभिव्यक्तिहेतव
    एकोनपञ्चाशद्भावाः
    प्रत्यवगन्तव्याः | एभ्यश्च सामान्यगुणयोगेन रसा निष्पद्यन्ते |
    अत्र श्लोकः-
    योऽर्थो हृदयसंवादी तस्य भावो रसोद्भवः |
    शरीरं व्याप्यते तेन शुष्कं काष्ठमिवाग्निना ||७||
    अत्राह- यदि
    काव्यार्थसंश्रितैर्विभावानुभावव्यञ्जितैरेकोनपञ्चाशद्भावैः
    सामान्यगुणयोगेनाभिनिष्पद्यन्ते रसास्तत्कथं स्थायिन एव भावा
    रसत्वमाप्नुअवन्ति | उच्यते- यथा हि
    समानलक्षणास्तुल्यपाणिपादोदरशरीराः
    समानाङ्गप्रत्यङ्गा अपि पुरुषाः
    कुलशीलविद्याकर्मशिल्पविचक्षणत्वाद्राज-
    त्वमाप्नुवन्ति तत्रैव चान्येऽल्पबुद्धयस्तेषामेवानुचरा भवन्ति
    तथा
    विभावानुभावव्यभिचारिणः स्थायिभावानुपाश्रिता भवन्ति |
    बह्वाश्रयत्वास्वामिभूताः स्थायिनो भावाः |
    तद्वत्स्थानीयपुरुषगुणभूता अन्ये भावास्तान्गुणतया श्रयन्ते |
    स्थायिभावा रसत्वमाप्नुवन्ति | परिजनभूता व्यभिचारिणो
    भावाः |
    अत्राह- को दृष्टान्त इति | यथा नरेन्द्रो बहुजनपरिवारोऽपि स
    एव नाम
    लभते नान्यः सुमहानपि पुरुषः तथा
    विभावानुभावव्यभिचारिपरिवृतः
    स्थायी भावो रसनाम लभते |
    भवति चात्र श्लोकः -
    यथा नराणां नृपतिः शिष्याणां च यथा गुरुः |
    एवं हि सर्वभावानां भावः स्थायि महानिह ||८||
    लक्षणं खलु पूर्वमभिहितमेषां रससंज्ञकानाम् | इदानीं
    भावसामान्यलक्षणमभिधास्यामः | तत्र स्थायिभावान्वक्ष्यामः -

    रतिर्नाम प्रमोदात्मिका
    ऋतुमाल्यानुलेपनाभरणभोजनवरभवनानुभवना-
    प्रातिकूल्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते |
    तामभिनयेत्स्मितवदनमधुरकथन-
    भ्रूक्षेपकटाक्षादिभिरनुभावैः | अत्र श्लोकः -
    इष्टार्थविषयप्राप्त्या रतिरित्युपजायते |
    सौम्यत्वादभिनेया सा वाङ्माधुर्याङ्गचेष्टितैः ||९||

    हासो नाम
    परचेष्टानुकरणकुहकासम्बद्धप्रलापपौरोभाग्यमौर्ख्यादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तमभिनयेत्पूर्वोक्तैर्हसितादिभिरनुभावैः |
    भवति चात्र श्लोकः -
    परचेष्टानुकरणाद्धासः समुपजायते |
    स्मितहासातिहसितैरभिनेयः स पण्डितैः ||१०||

    शोको नाम
    इष्टजनवियोगविभवनाशवधबन्धदुःखानुभनवनादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते.
    तस्यास्रपातपरिदेवितविलपितवैवर्ण्यस्वरभेदस्रस्तगात्रताभूमि-
    पतनसस्वनरुदिताक्रन्दितदीर्घनिःश्वसितजडतोन्मादमोहमरणादिभिरनुभा-
    वैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    रुदितमत्र त्रिविधम् - आनन्दजमार्तिजमीर्ष्यासमुद्भवं चेति |
    भवन्ति चात्रार्याः -
    [आनन्देऽप्यार्तिकृतं त्रिविधं रुदितं सदा बुधैर्ज्ञेयम् |
    तस्य त्वभिनययोगान्विभावगतितः प्रवक्ष्यामि ||]
    हर्षोत्फुल्लकपोलं सानुस्मरणादपाङ्गविसृतास्रम् |
    रोमाञ्चगात्रमनिभृतमानन्दसमुद्भवं भवति ||११||
    पर्याप्तविमुक्तास्रं सस्वनमस्वस्थगात्रगतिचेष्टम् |
    भूमिनिपातनिवर्तितविलपितमित्यार्तिजं भवति ||१२||
    प्रस्फुरितौष्ठकपोलं सशिरःकम्पं तथा सनिःश्वासम् |
    भ्रुकुटीकटाक्षकुटिलं स्त्रीणामीर्ष्याकृतं भवति ||१३||
    स्त्रीनीचप्रकृतिष्वेष शोको व्यसनसम्भवः |
    धैर्येणोत्तममध्यानां नीचानां रुदितेन च ||१४||
    क्रोधो नाम
    आधर्षणाक्रुष्टकलहविवादप्रतिकूलादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | अस्य
    विकृष्टनासापुटोद्वृत्तनयनसंदष्ठोष्ठपुट-
    गण्डस्फुरणादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    रिपुजो गुरुजश्चैव प्रणयिप्रभवस्तथा |
    भृत्यजः कृतकश्चेति क्रोधः पञ्चविधः स्मृतः||१५||
    अत्रार्या भवन्ति -
    भृकुटीकुटिलोत्कटमुखः सन्दष्ठोष्ठः स्पृशन्करेण करम् |
    क्रुद्धः स्वभुजाप्रेक्षी शत्रौ निर्यन्त्रणं रुष्येत् ||१६||
    किञ्चिदवाङ्ग्मुखदृष्टिः सास्रस्वेदापमार्जनपरश्च |
    अव्यक्तोल्बणचेष्टो गुरौ विनययन्त्रितो रुष्येत् ||१७||
    अल्पप्रतरविचारो विकिरन्नश्रूण्यपाङ्गविक्षेपैः |
    सभ्रुकुटिस्फुरितोष्ठः प्रणयोपगतां प्रिया रुष्येत् ||१८||
    अथ परिजने तु रोषस्तर्जननिर्भर्त्सनाक्षिविस्तारैः |
    विप्रेक्षणैश्च विविधैरभिनेयः क्रूरतारहितः ||१९||
    कारणमवेक्षमाणः प्रायेणायासलिङ्गसंयुक्तः |
    वीररसान्तरचारी कार्यः कृतको भवति कोपः ||२०||

    उत्साहो नाम उत्तमप्रकृतिः. स
    चाविषादशक्तिधैर्यशौर्यादिभिर्विभावै-
    रुत्पद्यते. तस्य धैर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः
    प्रयोक्तव्यः |
    अत्र श्लोकः -
    असम्मोहादिभिर्व्यक्तो व्यवसायनयात्मकः |
    उत्साहस्त्वभिनेयः स्यादप्रमादोत्थितादिभिः ||२१||

    भयं नाम स्त्रीनीचप्रकृतिकम् |
    गुरुराजापराधश्वापदशून्यागाराटवीपर्वतगहनगजाहिदर्शननिर्भर्त्सन- कान्तारदुर्दिननिशान्धकरोलूकनक्तञ्चरारावश्रवणादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते |
    तस्य
    प्रकम्पितकरचरणहृदयकम्पनस्तम्भमुखशोषजिह्वापरिलेहन-
    स्वेदवेपथुत्राससपरित्राणान्वेषणधावनोत्कृष्टादिभिरनुभवैरभिनयः
    प्रयोक्तव्यः |
    अत्र श्लोकाः -
    गुरुराजापराधेन रौद्राणां चापि दर्शनात् |
    श्रवणादपि घोराणां भयं मोहेन जायते ||२२||
    गात्रकम्पनवित्रासैर्वक्त्रशोषणसम्भ्रमैः
    विस्फारितैक्षणैः कार्यमभिनेयक्रियागुणैः ||२३||
    सत्त्ववित्रासनोद्भूतं भयमुत्पद्यते नृणाम् |
    स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैस्तदभिनेयं तु नर्तकैः ||२४||
    अत्रार्या भवति -
    करचरणहृदयकम्पैर्मुखशोषणवदनलेहनस्तम्भैः |
    सम्भ्रान्तवदनवेपथुसंत्रासकृतैरभिनयोऽस्य ||२५||

    जुगुप्सा नाम स्त्रीनीचप्रकृतिका | सा
    चाहृद्यदर्शनश्रवणादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तस्याः
    सर्वाङ्गसङ्कोचनिष्ठीवनमुखविकूणनहृल्लेखादि-
    भिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    भवति चात्र श्लोकः -
    नासाप्रच्छादनेनेह गात्रसङ्कोचनेन च |
    उद्वेजनैः सहृल्लेखैर्जुगुप्सामभिनिर्दिशेत् ||२६||

    विस्मयो नाम
    मायेन्द्रजालमानुषकर्मातिशयचित्रपुस्तशिल्पविद्यातिशयादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तस्य
    नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षितभ्रूक्षेपरोमहर्षणशिरःकम्पसाधुवादादिभि-
    रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    भवति चात्र श्लोकः -
    कर्मातिशयनिर्वृत्तो विस्मयो हर्षसम्भवः |
    सिद्धिस्थाने त्वसौ साध्यः प्रहर्षपुलकादिभिः ||२७||

    एवमेते स्थायिनो भावा रससंज्ञाः प्रत्यवगन्तव्याः |

    व्यभिचारिण इदानीं व्याख्यास्यामः | अत्राह - व्यभिचारिण इति
    कस्मात् |
    उच्यते - वि अभि इत्येतावुपसर्गौ | चर इति गत्यर्थो धातुः |
    विविधमाभिमुख्येन
    रसेषु चरन्तीति व्यभिचारिणः | वागङ्गसत्त्वोपेताः प्रयोगे
    रसान्नयन्तीति
    व्यभिचारिणः | अत्राह - कथं नयन्तीति | उच्यते - लोकसिद्धान्त
    एषः -
    यथा सूर्य इदं दिनं नक्षत्रं वा नयतीति | न च तेन
    बाहुभ्यां स्कन्धेन
    वा नीयते | किं तु लोकप्रसिद्धमेतत् | यथेदं सूर्यो नक्षत्रं दिन
    वा नयतीति |
    एवमेते व्यभिचारिण इत्यवगन्तव्याः | तानिह सङ्ग्रहाभिहितांस्त्र-
    यस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावान् वर्णयिष्यामः |

    तत्र निर्वेदो नाम
    दारिद्र्यव्याध्यवमानाधिक्षेपाक्रुष्टक्रोधताडनेष्टजन-
    वियोगतत्त्वज्ञानादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते स्त्रीनीचकुसत्त्वानाम्
    .
    रुदितनिःश्वसितोच्छ्वसितसम्प्रधारणादिभिरनुभावैस्तमभिनयेत् |
    अत्र श्लोकः -
    दारिद्र्येष्टवियोगाद्यैः निर्वेदो नाम जायते |
    सम्प्रधारणनिःश्वासैस्तस्य त्वभिनयो भवेत् ||२८||
    अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः -
    इष्टजनविप्रयोगाद्दारिद्र्याद्व्याधितस्तथा दुःखात् |
    ऋद्धिं परस्य दृष्ट्वा निर्वेदो नाम सम्भवति ||२९||
    बाष्पपरिप्लुतनयनः पुनश्च निःश्वासनदीनमुखनेत्रः |
    योगीव ध्यानपरो भवति हि निर्वेदवान्पुरुषः ||३०||

    ग्लानिर्नाम वान्तविरिक्तव्याधितपोनियमोपवासमनस्तापातिशयमदन-
    सेवनातिव्यायामाध्वगमनक्षुत्पिपासानिद्राच्छेदादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तस्याः क्षामवाक्यनयनकपोलोदरमन्दपदोत्क्षेपणवेपना-
    नुत्साहतनुगात्रवैवर्ण्यस्वरभेदाभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः
    .
    अत्रार्ये भवतः -
    वान्तविरिक्तव्याधिषु तपसा जरसा च जायते ग्लानिः |
    कार्श्येन साभिनेया मन्दभ्रमणेन कम्पेन ||३१||
    गदितैः क्षामक्षामैर्नेत्रविकारैश्च दीनसञ्चारैः |
    श्लथभावेनाङ्गानां मुहुर्मुहुर्निर्दिशेद् ग्लानिम् ||३२||

    शङ्का नाम सन्देहात्मिका स्त्रीनीचप्रभवा | चौर्याभिग्रहण-
    नृपापराधपापकर्मकरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते | तस्या
    मुहुर्मुहुरवलोकनावकुण्ठनमुखशोषणजिह्वालेहनमुखवैवर्ण्य-
    स्वरभेदवेपथुशुष्कोष्ठकण्ठायाससाधर्म्यादिभिरनुभावैरभिनयः
    प्रयोक्तव्यः |
    चौर्यादिजनिता शङ्का प्रायः कार्या भयानके |
    प्रियव्यलीकजनिता तथा शृङ्गारिणी मता ||३३||
    अत्राकारसंवरणमपि केचिदिच्छन्ति | तच्च
    कुशलैरुपाधिभिरिङ्गितैश्चोपलक्ष्यम् |
    अत्रार्ये भवतः -
    द्विविधा शङ्का कार्याह्यात्मसमुत्था च परसमुत्था च |
    या तत्रात्मसमुत्था सा ज्ञेया दृष्टिचेष्टाभिः ||३४||
    किञ्चित्प्रवेपिताङ्गस्त्वधोमुखो वीक्षते च पार्श्वानि |
    गुरुसज्जमानजिह्वः श्यामास्यः शङ्कितः पुरुषः ||३५||

    असूया नाम
    नानापराधद्वेषपरैश्वर्यसौभाग्यमेधाविद्यालीलादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तस्याश्च परिषदि
    दोषप्रख्यापनगुणोपघातेर्ष्याचक्षुःप्रदा-
    नाधोमुखभ्रुकुटीक्रियावज्ञानकुत्सनादिभिरनुभावैरभिनयः
    प्रयोक्तव्यः |
    अत्रार्ये भवतः -
    परसौभाग्येश्वरतामेधालीलासमुच्छ्रयान्दृष्ट्वा |
    उत्पद्यते ह्यसूया कृतापराधो भवेद्यश्च ||३६||
    भ्रुकुटिकुटिलोत्कटमुखैः सेर्ष्याक्रोधपरिवृत्तनेत्रैश्च |
    गुणनाशनविद्वेषैस्तत्राभिनयः प्रयोक्तव्यः ||३७||

    मदो नाम मद्योपयोगादुत्पद्यते | स च त्रिविधः पञ्चविभावश्च |
    अत्रार्या भवन्ति -
    ज्ञेयस्तु मदस्त्रिविधस्तरुणो मध्यस्तथावकृष्टश्च |
    करणं पञ्चविधं स्यात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ||३८||
    कश्चिन्मत्तो गायति रोदिति कश्चित्तथा हसति कश्चित् |
    परुषवचनाभिधायी कश्चित्कश्चित्तथा स्वपिति ||३९||
    उत्तमसत्त्वः शेते हसति च गायति च मध्यमप्रकृतिः |
    परुषवचनाभिधायी रोदत्यपि चाधमप्रकृतिः ||४०||
    स्मितवचनमधुररागो हृष्टतनुः किञ्चिदाकुलितवाक्यः |
    सुकुमाराविद्धगतिस्तरुणमदस्तूत्तमप्रकृतिः ||४१||
    स्खलिताघूर्णितनयनः स्रस्तव्याकुलितबाहुविक्षेपः |
    कुटिलव्याविद्धगतिर्मध्यमदो मध्यमप्रकृतिः ||४२||
    नष्टस्मृतिर्हतगतिश्छर्दितहिक्काकफैः सुबीभत्सः |
    गुरुसज्जमानजिह्वो निष्ठीवति चाधमप्रकृतिः ||४३||
    रङ्गे पिबतः कार्या मदवृद्धिर्नाट्ययोगमासाद्य |
    कार्यो मदक्षयो वै यः खलु पीत्वा प्रविष्टः स्यात् ||४४||
    सन्त्रासाच्छोकाद्वा भयात्प्रहर्षाच्च कारणोपगतात् |
    उत्क्रम्यापि हि कार्यो मदप्रणाशः क्रमात्तज्ज्ञैः ||४५||
    एभिर्भावविशेषैर्मदो द्रुतं सम्प्रणाशमुपयाति |
    अभ्युदयसुखैर्वाक्यैर्यथैव शोकः क्षयं याति ||४६||

    श्रमो नाम अध्वव्यायामसेवनादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते. तस्य
    गात्रपरिमर्दनसंवाहननिःश्वसितविजृम्भितमन्दपदोत्क्षेपणनयन-
    वदनविकूणनसीत्करादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    अत्रार्या -
    नृत्ताध्वव्यायामान्नरस्य सञ्जायते श्रमो नाम |
    निःश्वासखेदगमनैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ||४७||

    आलस्यं नाम खेदव्याधिगर्भस्वभावश्रमसौहित्यादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते स्त्रीनीचानाम् |
    तदभिनयेत्सर्वकर्मानभिलाषशयना-
    सननिद्रातन्द्रीसेवनादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्या -
    आलस्यं त्वभिनेयं खेदापगतं स्वभावजं चापि |
    आहारवर्जितानामारम्भाणामनारम्भात् ||४८||

    दैन्यं नाम दौर्गत्यमनस्तापादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते |
    तस्याधृतिशिरोरोगगात्रगौरवान्यमनस्कतामृजापरिवर्जना-
    दिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    अत्रार्या -
    चिन्तौत्सुक्यसमुत्था दुःखाद्या भवति दीनतां पुंसाम् |
    सर्वमृजापरिहारैर्विविधोऽभिनयो भवेत्तस्य ||४९||

    चिन्ता नाम
    ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यापहारदारिद्र्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते |
    तामभिनयेन्निःश्वसितोच्छ्वसितसन्तापध्यानाधोमुखचिन्तन-
    तनुकार्श्यादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्ये भवतः -
    ऐश्वर्यभ्रंशेष्टद्रव्यक्षयजा बहुप्रकारा तु |
    हृदयवितर्कोपगता नॄणां चिन्ता समुद्भवति ||५०||
    सोच्छ्वासैर्निःश्वसितैः सन्तापैश्चैव हृदयशून्यतया |
    अभिनेतव्या चिन्ता मृजाविहीनैरधृत्या च ||५१||

    मोहो नाम दैवोपघातव्यसनाभिघातव्याधिभयावेगपूर्ववैरा-
    नुस्मरणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते | तस्य निश्चैतन्यभ्रमण-
    पतनाघूर्णनादर्शनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    अत्र श्लोकस्तावदार्या च -
    अस्थाने तस्करान्दृष्ट्वा त्रासनैर्विविधैरपि |
    तत्प्रतीकारशून्यस्य मोहः समुपजायते ||५२||
    व्यसनाभिघातभयपूर्ववैरसंस्मरणरोगजो मोहः |
    सर्वेन्द्रियसम्मोहात्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः ||५३||

    स्मृतिर्नाम सुखदुःखकृतानां भावानामनुस्मरणम् |
    सा च स्वास्थ्यजघन्यरात्रिनिद्राच्छेदसमानदर्शनोदाहरण-
    चिन्ताभ्यासादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते | तामभिनये-
    च्छिरःकम्पनावलोकनभ्रूसमुन्नमनादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्ये भवतः -
    सुखदुःखमतिक्रान्तं तथा मतिविभावितं यथावृत्तम् |
    चिरविस्मृतं स्मरति यः स्मृतिमानिति वेदितव्योऽसौ ||५४||
    स्वास्थ्याभ्याससमुत्था श्रुतिदर्शनसम्भवा स्मृतिर्निपुणैः |
    शिर उद्वाहनकम्पैर्भूक्षेपैश्चाभिनेतव्या ||५५||

    धृतिर्नाम शौर्यविज्ञानश्रुतिविभवशौचाचारगुरुभक्त्यधिक-
    मनोरथार्थलाभक्रीडादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते |
    तामभिनयेत्प्रा-
    प्तानां विषयाणामुपभोगादप्राप्तातीतोपहृतविनष्टानामनु-
    शोचनादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्ये भवतः -
    विज्ञानशौचविभवश्रुतिशक्तिसमुद्भवा धृतिः सद्भिः |
    भयशोकविषदाद्यै रहिता तु सदा प्रयोक्तव्या ||५६||
    प्राप्तानामुपभोगः शब्दरसस्पर्शरूपगन्धानाम् |
    अप्राप्तैश्च न शोको यस्यां हि भवेद् धृतिः सा तु ||५७||

    व्रीडा नाम अकार्यकरणात्मिका | सा च
    गुरुव्यतिक्रमणावज्ञान- प्रतिज्ञातानिर्वहनपश्चात्तापादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते |
    तां निगूढवदनाधोमुखविचिन्तनोर्वीलेखनवस्त्राङ्गुलीयकस्पर्श-
    नखनिकृन्तनादिभिरनुभावैरभिनयेत् |
    अत्रार्ये भवतः -
    किञ्चिदकार्यं कुर्वन्नेवं यो दृश्यते शुचिभिरन्यैः |
    पश्चात्तापेन युतो व्रीडित इति वेदितव्योऽसौ ||५८||
    लज्जानिगूढवदनो भूमिं विलिखन्नखांश्च विनिकृन्तन् |
    वस्त्राङ्गुलीयकानां संस्पर्शं व्रीडितः कुर्यात् ||५९||

    चपलता नाम रागद्वेषमात्सर्यामर्षाप्रतिकूल्यादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तस्याश्च वाक्पारुष्यनिर्भर्त्सनवधबन्धसम्प्रहार-
    ताडनादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    अत्रार्या भवति -
    अविमृश्य तु यः कार्यं पुरुषो वधताडनं समारभते |
    अविनिश्चितकारित्वात्स तु खलु चपलो बुधैर्ज्ञेयः ||६०||

    हर्षो नाम मनोरथलाभेष्टजनसमागमनमनःपरितोषदेव-
    गुरुराजभर्तृप्रसादभोजनाच्छादनलाभोपभोगादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तमभिनयेन्नयनवदनप्रसादप्रियभाषणालिङ्गन-
    कण्टकितपुलकितास्रस्वेदादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्ये भवतः -
    अप्राप्ये प्राप्ये वा लब्धेऽर्थे प्रियसमागमे वाऽपि |
    हृदयमनोरथलाभे हर्षः सञ्जायते पुंसाम् ||६१||
    नयनवदनप्रियभाषालिङ्गनैश्च रोमाञ्चैः |
    ललितैश्चाङ्गविहारैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य ||६२||

    आवेगो नाम उत्पातवातवर्षाकुञ्जरोद्भ्रमणप्रियाप्रियश्रवण-
    व्यसनाभिघातादिर्विभावैः समुत्पद्यते | तत्रोत्पातकृतो नाम
    विद्युदुल्कानिर्घातप्रपतनचन्द्रसूर्योपरागकेतुदर्शनकृतः |
    तमभिनयेत्सर्वाङ्गस्रस्ततावैमनस्यमुखवैवर्ण्यविषाद-
    विस्मयादिभिः | वातकृतं पुनरवकुण्ठनाक्षिपरिमार्जनवस्त्र-
    सङ्गूहनत्वरितगमनादिभिः | वर्षकृतं पुनः सर्वाङ्ग-
    सम्पिण्डनप्रधावनच्छन्नाश्रयमार्गणादिभिः | अग्निकृतं तु
    धूमाकुलनेत्रताऽङ्गसङ्कोचनविधूननातिक्रान्तापक्रान्तादिभिः |
    कुञ्जरोद्भ्रमणकृतं नाम त्वरितापसर्पणचञ्चलगमन-
    भयस्तम्भवेपथुपश्चादवलोकनविस्मयादिभिः | प्रियश्रवण-
    कृतं
    नामाभ्युत्थानालिङ्गनवस्त्राभरणप्रदानाश्रुपुलकितादिभिः |
    अप्रियश्रवणकृतं नाम भूमिपतनविषमविवर्तनपरिधावन-
    विलापनाक्रन्दनादिभिः | व्यसनाभिघातजं तु सहसापसर्पण-
    शस्त्रचर्मवर्मधारणगजतुरगरथारोहणसम्प्रधारणादिभिः |
    एवमष्टविकल्पोऽयमावेगः सम्भ्रमात्मकः |
    स्थेर्येणोत्तममध्यानां नीचानां चापसर्पणैः ||६३||
    अत्रार्ये भवतः -
    अप्रियनिवेदनाद्वा सहसा ह्यवधारितारिवचनस्य |
    शस्त्रक्षेपात् त्रासादावेगो नाम सम्भवति ||६४||
    अप्रियनिवेदनाद्यो विषादभावाश्रयोऽनुभावस्य |
    सहसारिदर्शनाच्चेत्पहरणपरिघट्टनैः कार्यः ||६५||

    जडतानाम सर्वकार्याप्रतिपत्तिः | इष्टानिष्टश्रवणदर्शन-
    व्याध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते | तामभिनयेदकथनाविभाषण-
    तूष्णीम्भावाप्रतिभाऽनिमेषनिरीक्षणपरवशत्वादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्या भवति -
    इष्टं वाऽनिष्टं वा सुखदुःखे वा न वेत्ति यो मोहात् |
    तूष्णीकः परवशगो भवति स जडसंज्ञितः पुरुषः ||६६||

    गर्वो नाम ऐश्वर्यकुलरूपयौवनविद्याबलधनलाभादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते | तस्यासूयावज्ञाघर्षणानुत्तरदानासम्भाषणा-
    ङ्गावलोकन विभ्रमापहसनवाक्पारुष्यगुरुव्यतिक्रमणाधि-
    क्षेपवचनविच्छेदादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः
    अत्रार्या भवति -
    विद्यावाप्ते रूपादैश्वर्यादथ धनागमाद्वापि |
    गर्वः खलु नीचानां दृष्ट्यङ्गविचारणैः कार्यः ||६७||

    विषादो नाम कार्यानिस्तरणदैवव्यापत्तिसमुत्थः |
    तमभिनयेत्सहायान्वेषणोपायचिन्तनोत्साहविघातवैमनस्य-
    निःश्वसितादिभिरनुभावैरुत्तममध्यमानाम् | अधमानां तु
    विपरिधावनालोकनमुखशोषणसृक्वपरिलेहननिद्रा-
    निःश्वसितध्यानादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्या श्लोकौ -
    कार्यानिस्तरणाद्वा चौर्याभिग्रहणराजदोषाद्वा |
    दैवादर्थविपत्तेर्भवति विषादः सदा पुंसाम् ||६८||
    वैचित्र्योपायचिन्ताभ्यां कार्य उत्तममध्ययोः |
    निद्रानिःश्वसितध्यानैरधमानां तु योजयेत् ||६९||

    औत्सुक्यं नाम इष्टजनवियोगानुस्मरणोद्यानदर्शना-
    दिभिर्विभावैः समुत्पद्यते | तस्य दीर्घनिःश्वसिताधोमुख-
    विचिन्तननिद्रातन्द्रीशयनाभिलाषादिभिरनुभवैरभिनयः
    प्रयोक्तव्यः |
    अत्रार्या भवति -
    इष्टजनस्य वियोगादौत्सुक्यं जायते ह्यनुस्मृत्या |
    चिन्तानिद्रातन्द्रीगात्रगुरुत्वैरभिनयोऽस्य ||७०||


    निद्रा नाम दौर्बल्यश्रमक्लममदालस्यचिन्ताऽत्याहार-
    स्वभावादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते | तामभिनयेद्वदन-
    गौरवशरीरावलोकननेत्रघूरणनगात्रविजृम्भन-
    मान्द्योच्छ्वसितसन्नगात्रताऽक्षिनिमीलनादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्ये भवतः -
    आलस्याद्दौर्बल्यात्क्लमाच्छ्रमाच्चिन्तनात्स्वभावाच्च |
    रात्रौ जागरणादपि निद्रा पुरुषस्य सम्भवति ||७१||
    तां मुखगौरवगात्रप्रतिलोलननयनमीलनजडत्वैः |
    जृम्भणगात्रविमर्दैरनुभावैरभिनयेत्प्राज्ञः||७२||

    अपस्मारो नाम
    देवयक्षनागब्रह्मराक्षसभूतप्रेतपिशाच- ग्रहणानुस्मरनोच्छिष्टशून्यागारसेवनाशुचि-
    कालान्तरापरिपतनव्याद्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते |
    तस्य स्फुरितनिःश्वसितोत्कम्पितधावनपतनस्वेद-
    स्तम्भवदनफेनजिह्वापरिलेहनादिभिरनुभावैरभिनयः
    प्रयोक्तव्यः |
    अत्रार्ये भवतः -
    भूतपिशाचग्रहणानुस्मरणोच्छिष्टशून्यगृहगमनाअत् |
    कालान्तरातिपातादशुचेश्चभवत्यपस्मारः ||७३||
    सहसा भूमौ पतनं प्रवेपनं वदनफेनमोक्षश्च |
    निःसंज्ञस्योत्थानं रूपाण्येतान्यपस्मारे ||७४||

    सुप्तं नाम निद्राभिभवविषयोपगमनक्षितितलशयन-
    प्रसारणानुकर्षणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते
    निद्रासमुत्थम् | तदुच्छ्वसितंसन्नगात्राक्षिनिमीलन-
    सर्वेन्द्रिय सम्मोहनोत्स्वप्नायितादिभिरनुभावैरभिनयेत् |
    अत्रार्ये भवतः -
    निद्राभिभवेन्द्रियोपरमणमोहाइर्हवेत्सुप्तम् |
    अक्षिनिमीलनोच्छ्वसनैः स्वप्नायितजल्पितैः कार्यः ||७५||
    सोच्छ्वासैर्निःश्वासैर्मन्दाक्षिनिमीलनेन निश्चेष्टः |
    सर्वेन्द्रियसम्मोहात्सुप्तं स्वप्नैश्च युञ्जीत ||७६||

    विबोधो नाम आहारपरिणामनिद्राच्छेदस्वप्नान्त-
    तीव्रशब्दश्रवणादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते |
    तमभिनयेज्जृम्भणाक्षिपरिमर्दनशयनमोक्षणादिभिरनुभावैः |
    अत्रार्या भवति -
    आहारविपरिणामाच्छब्दस्पर्शादिभिश्च सम्भूतः |
    प्रतिबोधस्त्वभिनेयो जृम्भणवदनाक्षिपरिमर्दैः ||७७||

    अमर्षो नाम विद्यैश्वर्यशौर्यबलाधिकैरधिक्षिप्तस्यावमानितस्य वा
    समुत्पद्यते | तमभिनयेच्छिरःकम्पनप्रस्वेदनाधोमुखचिन्तन-
    ध्यानाध्यवसायोपायसहायान्वेषणादिभिरनुभावैः |
    अत्र श्लोकौ -
    आक्षिप्तानां सभामध्ये विद्याशौर्यबलाधिकैः |
    नॄणामुत्साहसंयोगादमर्षो नाम जायते ||७८||
    उत्साहाध्यवसायाभ्यामधोमुखविचिन्तनैः |
    शिरःप्रकम्पस्वेदाद्यैस्तं प्रयुञ्जीत पण्डितः ||७९||

    अवहित्थं नाम आकारप्रच्छादनात्मकम् | तच्च
    लजाभयापजय-
    गौरवजैह्मयादिभिर्विभाविः समुत्पद्यते |
    तस्यान्यथाकथनावलोकित-
    कथाभङ्गकृतकधैर्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः |
    अत्र श्लोको भवति -
    धार्ष्ट्यजैह्म्यादिसम्भीतमवहित्थं भयत्मकम् |
    तच्चागणनया कार्यं नातीवोत्तरभाषणात् ||८०||

    उग्रता आम चौर्याभिग्रहाणनृपापराधासत्प्रलापादिभिर्विभावैः
    समुत्पद्यते |
    तां च वधबन्धनताडननिर्भत्सनादिभिरनुभावैरभिनयेत् |
    अत्रार्या भवति -
    चौर्याभिग्रहनवशान्नृपापराधादथोग्रता भव्ति |
    वधबन्धताडनादिभिरनुभावैरभिनयस्तस्याः ||८१||
    भवति चात्र श्लोकः -
    नानाशात्रार्थबोधेन मतिः संजायते नृणाम् |
    शिष्योपदेशार्थकृतस्तस्यास्त्वभिनयो भवेत् ||८२||

    व्याधिर्नाम वातपित्तकफसन्निपातप्रभवः | तस्य ज्वरादयो
    विशेषाः | ज्वरस्तु द्विविधः सशीतः सदाहश्च |
    तत्र सशीतो नाम प्रवेपितसर्वाङ्गोप्कम्पननिकुञ्चना-
    ग्न्यभिलाषरोमाञ्चहनुवलननासाविकूननमुख-
    शोषणपरिदेवितादिभिरनुभावैरभिनेयः | सदाहो नाम
    विक्षिप्ताङ्गकरचरणभूम्यभिलाषानुलेपनशीताभि-
    लाषपरिदेवनमुखशोषोत्क्रुष्टादिभिरनुभावैः |
    ये चान्ये व्याधयस्तेऽपि खलु मुखविकूणनगात्र-
    स्तम्भस्रस्ताक्षिनिःश्वसनस्तनितोत्क्रुष्टवेपना-
    दिभिरनुभावैरभिनेयाः |
    अत्र श्लोको भवति -
    समासतस्तु व्याधीनां कर्तव्योऽभिनयो बुधैः |
    स्रस्ताङ्गगात्रविक्षेपैस्तथा मुखविकूणनैः ||८३||

    उन्मादो नाम इष्टजनवियोगविभवनाशाभिघात-
    वातपित्तश्लेष्मप्रकोपादिभिर्विभावैरुत्पद्यते |
    तमनिमित्तहसितरुदितोत्क्रुष्टासम्बद्धप्रलापशयितोपविष्टोत्थित-
    प्रधावितनृत्तगीतपठितभस्मपांस्ववधूलनतृणनिर्माल्यकुचेल-
    चीरघटककपालशरावाभरणधारणोपभोगैरनेकैश्चानवस्थितैश्चेष्टा-
    नुकरणादिभिरनुभावैरभिनयेत् |
    अत्रार्ये भवतः -
    इष्टजनविभवनाशादभिघाताद्वातपित्तकफकोपात् |
    विविधाच्चित्तविकारादुन्मादो नाम सम्भवति ||८४||
    अनिमित्तरुदितहसितोपविष्टगीतप्रधावितोत्क्रुष्टैः |
    अन्यैश्च विकारैरकृतैरुन्मादं सम्प्रयुञ्जीत ||८५||

    मरणं नाम व्याधिजमभिघातजञ्च | तत्र
    यदान्त्रयकृच्छूलदोषवैषम्य-
    गण्डपिटकज्वरविषूचिकादिभिरुत्पद्यते तद्व्याधिप्रभवम् |
    अभिघातजं तु
    शस्त्राहिदंशविषपानश्वापदगजतुरगरथपशुयानपात-
    विनाशप्रभवम् | एतयोरभिनयविशेषान्वक्ष्यामः -
    तत्र व्याधिजं विषण्णगाअत्राव्यायताङ्गविचेष्टितनिमीलितनयन-
    हिक्काश्वासोपेतानवेक्षितपरिजनाव्यक्ताक्षरकथनादिभिरनुभावैरभिनयेत्
    .
    अत्र श्लोको भवति -
    व्याधीनामेकभावो हि मरणाभिनयः स्मृतः |
    विषण्णगात्रैर्निश्चेष्टैरिन्द्रिअयैश्च विवर्जितः ||८६||
    अभिघातजे तु नानाप्रकाराअभिनयविशेषाः.
    शस्त्रक्षताहिदष्टविषपीत-
    गजादिपतितश्वापदहताः | यथा तत्र शस्त्रक्षते तावत्सहसा
    भूमिपतनवेपन-
    स्फुरणादिभिरभिनयः प्रयोक्तव्यः | अहिदष्टविषपीतयोर्विषयोगो
    यथा
    कार्श्यवेपथुविदाहहिक्काफेनस्कन्धभङ्गजडतामरणानीत्यष्टौ
    विषवेगाः |
    अत्र श्लोकौ भवतः -
    कार्श्यं तु प्रथमे वेगे द्वितीये वेपथुर्भवेत् |
    दाहं तृतीये हिक्कां च चतुर्थे सम्प्रयोजयेत् ||८७||
    फेनञ्च पञ्चमे कुर्यात्षष्ठे स्कन्धस्य भञ्जनम् |
    जडतां सप्तमे कुर्यादष्टमे मरणं भवेत् ||८८||
    अत्रार्या भवति -
    श्वापदगजतुरगरथोद्भवं तु पशुयानपतनजं वाऽपि |
    शास्त्रक्षतवत्कुर्यादनवेक्षितगात्रसञ्चारम् ||८९||
    इत्येव मरणं ज्ञेयं नानावस्थान्तरात्मकम् |
    प्रयोक्तव्यं बुधैः सम्यग्यथा भवाङ्गचेष्टितैः ||९०||

    त्रासो नाम विद्युदुल्काशनिपातनिर्घाताम्बुधरमहासत्त्वपशु-
    रवादिभिर्विभावैरुत्पद्यते | तमभिनयेत्संक्षिप्ताङ्गोत्कम्पनवेपथु-
    स्तम्भरोमाञ्चगद्गदप्रलापादिभिरनुभावैः |
    अत्र श्लोको भवति -
    महाभैरवनादद्यैस्त्रासः समुपजायते |
    स्रस्ताङ्गाक्षिनिमेषैश्च तस्य त्वभिनयो भवेत् ||९१||

    वितर्को नाम सन्देहविमर्शविप्रतिपत्त्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते |
    तमभिन-
    येद्विविधविचारितप्रश्नसम्प्रधारणमन्त्रसङ्गूहनादिभिरनुभावैः
    .
    अत्र श्लोको भवति -
    विचारणादिसम्भूतः सन्देहातिशयात्मकः |
    वितर्कः सोऽभिनेयस्तु शिरोभ्रूक्षेपकम्पनैः ||९२||

    एवमेते त्रयस्त्रिंशद्व्यभिचारिणो भावा देशकालावस्था-
    नुरूप्येणामगतपरगतमध्यस्था उत्तममध्यमाधमैः
    स्त्रीपुंसैः स्वप्रयोगवशादुपपाद्या इति |
    त्रयस्त्रिंशदिमे भावा विज्ञेया व्यभिचारिणः |
    सात्त्विकांस्तु पुनर्भावान्प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः ||९३||

    अत्राह - किमन्ये भावाः सत्त्वेन विनाऽभिनीयन्ते यस्मादुच्यते
    एते सात्त्विका इति | अत्रोच्यते -
    इह हि सत्त्वं नाम मनःप्रभवम् | तच्च समाहितमनस्त्वादुच्यते
    .
    मनसः समाधौ सत्त्वनिष्पत्तिर्भवति | तस्य च योऽसौ स्वभावो
    रोमाञ्चाश्रुवैवर्ण्यादिलक्षणो यथाभावोपगतः स न
    शक्योऽन्यमनसा
    कर्तुमिति | लोकस्वभावानुकरणत्वाच्च नाट्यस्य सत्त्वमीप्सितम् |
    को दृष्टान्तः - इह हि नाट्याधर्मिप्रवृत्ताः सुखदुःखकृता
    भावास्तथा
    सत्त्वविशुद्धाः कार्या यथा सरूपा भवन्ति | तत्र दुःखं नाम
    रोदनात्मकं
    तत्कथमदुःखितेन सुखं च प्रहर्षात्मकमसुखितेन वाभिनेयम् |
    एतदेवास्य सत्त्वं यत् दुःखितेन सुखितेन वाऽश्रुरोमाञ्चौ
    दर्शियितव्यौ
    इति कृत्वा सात्त्विका भावा इत्यभिव्याख्याताः | त इमे -
    स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाअञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः |
    वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विका मताः ||९४||
    अत्रार्याः | तत्र -
    क्रोधभयहर्षलजादुःखश्रमरोगतापघातेभ्यः |
    व्यायामक्लमधर्मैः स्वेदः सम्पीडनाच्चैव ||९५||
    हर्षभयशोकविस्मयविषादरोषादिसम्भवः स्तम्भः |
    शीतभयहर्षरोषस्पर्शजरारोगजः कम्पः ||९६||
    आनन्दामर्षाभ्यां धूमाञ्जनजृम्भणाद्भयाच्छोकात् |
    अनिमेषप्रेक्षणतः शीताद्रोगाद्भवेदश्रु ||९७||
    शीतक्रोधभयश्रमरोगक्लमतापजं च वैवर्ण्यम् |
    स्पर्शभयशीतहर्षात् क्रोधाद्रोगाच्च रोमाञ्चः ||९८||
    स्वरभेदो भयहर्षक्रोधजरारौक्ष्यरोगमदजनितः |
    श्रममूर्छमदनिद्राभिघातमोहादिभिः प्रलयः ||९९||
    एवमेते बुधैर्ज्ञेया भावा ह्यष्टौ तु सात्त्विकाः |
    कर्म चैषां प्रवक्ष्यामि रसभावानुभावकम् ||१००||
    निःसंज्ञो निष्प्रकम्पश्च स्थितः शून्यजडाकृतिः |
    स्कन्नगात्रतया चैव स्तम्भं त्वभिनयेद्बुधः ||१०१||
    व्यजनग्रहणाच्चापि स्वेदापनयनेन च |
    स्वेदस्याभिनयो योज्यस्तथा वाताभिलाषतः ||१०२||
    मुहुः कण्टिकितत्वेन तथोल्लुकसनेन च |
    पुलकेन च रोमाञ्चं गात्रस्पर्शेन दर्शयेत् ||१०३||
    स्वरभेदोऽभिनेतव्यो भिन्नगद्गदनिस्वनैः |
    वेपनात्स्फुरणात्कम्पाद्वेपथुं सम्प्रदर्शयेत् ||१०४||
    मुखवर्णपरावृत्त्या नाडीपीडनयोगतः |
    वैवर्ण्यमभिनेतव्यं प्रयत्नात्तद्धि दुष्करम् ||१०५||
    बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रत्वान्नेत्रसंमार्जनेन च |
    मुहुरश्रुकणापातैरस्रं त्वभिनयेद्बुधः ||१०६||
    निश्चेष्टो निष्प्रकम्पत्वादव्यक्तश्वसितादपि |
    महीनिपतनाच्चापि प्रलयाभिनयो भवेत् ||१०७||

    एकोनपञ्चाशदिमे यथावद्भावास्त्र्यवस्था गदिता मयेह |
    भूयश्च ये यत्र रसे नियोज्यास्तान् श्रोतुमर्हन्ति च विप्रमुख्याः
    ||१०८||

    [अत्र श्लोकाः -
    शङ्काव्याधिस्तथाग्लानिश्चिन्तासूया भयं तथा |
    विस्मयश्च वितर्कश्च स्तम्भश्चपलता तथा ||
    रोमाञ्चहर्षौ निद्रा च तथोन्मादमदावपि |
    स्वेदश्चैवावहित्थं च प्रलयो वेपथुस्तथा ||
    विषादश्रमनिर्वेदा गर्वावेगौ धृतिः स्मृतिः |
    मतिर्मोहो विबोधश्च सुप्तमौत्सुक्यवर्जिते ||
    क्रोधामर्षौ च हासश्च शोकोऽपस्मार एव च |
    दैन्यं च मरणं चैव रतिरुत्साहसंयुता ||
    त्रासवैवर्ण्यरुदितैः स्वरभेदः शमोऽपि च |
    जडता च तथा षट् च चत्वारिंशत्प्रकीर्तिताः ||]
    आलस्यौग्र्यजुगुप्साख्यैरेवं भावैस्तु वर्जिताः |
    उद्भावयन्ति शृङ्गारं सर्वे भावाः स्वसंज्ञया ||१०९||
    [यथाऽवसरमेते हि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजाः |
    उद्दीपयन्ति शृङ्गारं रसमासाद्य संज्ञितम् ||]
    ग्लानिः शङ्का ह्यसूया च श्रमश्चपलता तथा |
    सुप्तं निद्रावहित्थं च हास्ये भावाः प्रकीर्तिताः ||११०||
    निर्वेदश्चैव चिन्ता च दैन्यं ग्लान्यास्रमेव च
    जडता मरणं चैव व्याधिश्च करुणे स्मृताः ||१११||
    गर्वोऽसूया मदोत्साहावावेगोऽमर्ष एव च |
    क्रोधश्चपलतौग्र्यं च विज्ञेया रौद्रसम्भवाः ||११२||
    असम्मोहस्तथोत्साह आवेगो हर्ष एव च |
    मतिश्चैव तथोग्रत्वममर्षो मद एव च ||११३||
    रोमाञ्चः स्वरभेदश्च क्रोधोऽसूया धृतिस्तथा |
    गर्वश्चैव वितर्कश्च वीरे भावा भवन्ति हि ||११४||
    स्वेदश्च वेपथुश्चैव रोमाञ्चो गद्गदस्तथा |
    त्रासश्च मरणश्चैअव वैवर्ण्यं च भयानके ||११५||
    अपस्मारस्तथोन्मादो विषादो मद एव च |
    मृत्युर्व्याधिर्भयं चैव भावा बीभत्ससंश्रयाः ||११६||
    स्तम्भः स्वेदश्च मोहश्च रोमाञ्चो विस्मयस्तथा |
    आवेगो जडता हर्षो मूर्छा चैवाद्भुताश्रयाः ||११७||
    ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनयसंश्रिताः |
    रसेष्वेतेषु सर्वे ते ज्ञेया नाट्यप्रयोक्तृभिः ||११८||
    न ह्येकरसजं काव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः |
    भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव च ||११९||
    [बहूनां समवेतानां रूपं यस्य भवेद्बहु |
    स मन्तव्यो रसः स्थायी शेषाः सञ्चारिणो मताः ||
    दीपयन्तः प्रवर्तन्ते ये पुनः स्थायिनं रसम् |
    ते तु सञ्चारिणो ज्ञेयास्ते हि स्थायित्वमागताः ||
    विभावानुभावयुतो ह्यङ्गवस्तुसमाश्रयः |
    संचारिभिस्तु संयुक्तः स्थाय्येव तु रसो भवेत् ||
    स्थायी सत्त्वातिरेकेण प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः |
    सञ्चार्याकारमात्रेण स्थायी यस्मादवस्थितः ||
    ये त्वेते सात्त्विका भावा नानाभिनययोजिताः |
    रसेष्वेतेषु सर्वेषु ते ज्ञेया नाट्यकोविदैः ||
    न ह्येकरसजं काव्यं नैकभावैकवृत्तिकम् |
    विमर्दे रागमायाति प्रयुक्तं हि प्रयत्नतः ||
    भावा वाऽपि रसा वाऽपि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा |
    बीभत्साद्भुतशान्तानां त्रैविध्यं नात्र कथ्यते ||
    षण्णां रसानां त्रैविध्यं नानाभावारसान्वितम् |
    सत्त्वप्रयोजितो ह्यर्थः प्रयोगोऽत्र विराजते ||
    विदित्वा हि विराजन्ते लोके चित्रं हि दुर्लभम् ||]
    नानाभावार्थसंपन्नाः स्थायिसत्त्वाभिचारिणः |
    पुष्पावकीर्णाः कर्तव्याः काव्येषु हि रसा बुधैः ||१२०||
    एवं रसाश्च भावाश्च व्यवस्था नाटके स्मृताः |
    य एवमेताञ्जानाति स गच्छेत्सिद्धिमुत्तमाम् ||१२१||

    इति श्रीभारतीये नाट्यशास्त्रे भावव्यञ्जको नाम सप्तमोऽध्यायः ||

    Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्र अध्याय 6

.. नाट्यशास्त्रम् अध्याय ६ ..
.. श्रीरस्तु ..
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
अथ षष्ठोऽध्यायः .
पूर्वरङ्गविधिं श्रुत्वापुनराहुर्महत्तमाः .
भरतं मुनयः सर्वे प्रश्नान्पञ्चाभिधत्स्व नः .. १..
ये रसा इति पठ्यन्ते नाट्ये नाट्यविचक्षणैः .
रसत्वं केन वै तेषामेतदाख्यातुमर्हसि .. २..
भावाश्चैव कथं प्रोक्ताः किं वा ते भावयन्त्यपि .
संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं चैव तत्वतः .. ३..
तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः .
प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं रसभावविकल्पनम् .. ४..
अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः .
संग्रहं कारिकां चैव निरुक्तं च यथाक्रमम् .. ५..
न शक्यमस्य नाट्यस्य गन्तुमन्तं कथञ्चन .
कस्माद्बहुत्वाज्ज्ञानानां शिल्पानां वाप्यनन्ततः .. ६..
एकस्यापि न वै शक्यस्त्वन्तो ज्ञानार्णवस्य हि .
गन्तुं किं पुनरन्येषां ज्ञानानामर्थतत्त्वतः .. ७..
किन्त्वल्पसूत्रग्रन्थार्थमनुमानप्रसाधकम् .
नाट्यस्यास्य प्रवक्ष्यामि रसभावादिसङ्ग्रहम् .. ८..
विस्तरेणोपदिष्टानामर्थानां सूत्रभाष्ययोः .
निबन्धो यो समासेन सङ्ग्रहं तं विदुर्बुधाः .. ९..
रसा भावा ह्यभिनयाः धर्मी वृत्तिप्रवृत्तयः .
सिद्धिः स्वरास्तथातोद्यं गानं रङ्गश्च सङ्ग्रहः .. १०..
अल्पाभिधानेनार्थो यः समासेनोच्यते बुधैः .
सूत्रतः साऽनुमतव्या कारिकार्थप्रदर्शिनी .. ११..
नानानामाश्रयोत्पन्नं निघण्टुनिगमान्वितम् .
धात्वर्थहेतुसंयुक्तं नानासिद्धान्तसाधितम् .. १२..
स्थापितोऽर्थो भवेद्यत्र समासेनार्थासूचकः .
धात्वर्थवचनेनेह निरुक्तं तत्प्रचक्षते .. १३..
सङ्ग्रहो यो मया प्रोक्तः समासेन द्विजोत्तमाः .
विस्तरं तस्य वक्ष्यामि सनिरुक्तं सकारिकम् .. १४..
शृङ्गारहास्यकरुणा रौद्रवीरभयानकाः .
बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः .. १५..
एते ह्यष्टौ रसाः प्रोक्ता द्रुहिनेन महात्मना .
पुनश्च भावान्वक्ष्यामि स्थायिसञ्चारिसत्त्वजान् .. १६..
रतिहासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा .
जुगुप्सा विस्मयश्चेति स्थायिभावाः प्रकीर्तिताः .. १७..
निर्वेदग्लानिशङ्काख्यास्तथासूया मदः श्रमः .
आलस्यं चैव दैन्यं च चिन्तामोहः स्मृतिर्धृतिः .. १८..
व्रीडा चपलता हर्ष आवेगो जडता तथा .
गर्वो विषाद औत्सुक्यं निद्रापस्मार एव च .. १९..
सुप्तं विबोधोऽमर्षश्चाप्यवहित्थमथोग्रता .
मतिर्व्याधिस्तथोन्मादस्तथा मरणमेव च .. २०..
त्रासश्चैव वितर्कश्च विज्ञेया व्यभिचारिणः .
त्रयस्त्रिंशदमी भावाः समाख्यातास्तु नामतः .. २१..
स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभेदोऽथ वेपथुः .
वैवर्ण्यमश्रु प्रलय इत्यष्टौ सात्विकाः स्मृताः .. २२..
आङ्गिकौ वाचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्विकस्तथा .
चत्वारोऽभिनया ह्येते विज्ञेया नाट्यसंश्रयाः .. २३..
लोकधर्मी नाट्यधर्मी धर्मीति द्विविधः स्मृतः .
भारती सात्वती चैव कैशिक्यारभटी तथा .. २४..
चतस्रो वृत्तयो ह्येता यासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् .
आवन्ती दाक्षिणात्या च तथा चैवोढ्रमागधी .. २५..
पाञ्चालमध्यमा चेति विज्ञेयास्तु प्रवृत्तयः .
दैविकी मानुषी चैव सिद्धिः स्याद्द्विविधैव तु .. २६..
शारीराश्चैव वैणाश्च सप्त षड्जादयः स्वराः .
[निषादर्षभगान्धारमध्यपञ्चमधैवताः ..]
ततं चैवावनद्धं च घनं सुषिरमेव च .. २७..
चतुर्विधं च विज्ञेयमातोद्यं लक्षणान्वितम् .
ततं तन्त्रीगतं ज्ञेयमवनद्धं तु पौष्करम् .. २८..
घनस्तु तालो विज्ञेयः सुषिरो वंश एव च .
प्रवेशाक्षेपनिष्क्रामप्रासादिकमथान्तरम् ..२९..
गानं पञ्चविधं ज्ञेयं ध्रुवायोगसमन्वितम् .
चतुरस्रो विकृष्टश्च रङ्गस्त्र्यश्रश्च कीर्तितः .. ३०..
एवमेषोऽल्पसूत्रार्थो निर्दिष्टो नाट्यसंग्रहः .
अतः परं प्रवक्ष्यामि सूत्रग्रन्थविकल्पनम् .. ३१..

तत्र रसानेव तावदादावभिव्याख्यास्यामः . न हि रसादृते
कश्चिदर्थः प्रवर्तते .
तत्र विभावानुभावव्यभिचारिसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः .
को दृष्टान्तः . अत्राह - यथा हि
नानाव्यञ्जनौषधिद्रव्यसंयोगाद्रसनिष्पत्तिः तथा
नानाभावोपगमाद्रसनिष्पत्तिः . यथा हि -
गुडादिभिर्द्रव्यैर्व्यञ्जनैरौषधिभिश्च षाडवादयो रसा
निर्वर्त्यन्ते
तथा नानाभावोपगता अपि स्थायिनो भावा रसत्वमाप्नुवन्तीति .
अत्राह - रस इति कः पदार्थः . उच्यते - आस्वाद्यत्वात् .
कथमास्वाद्यते रसः .
यथा हि नानाव्यञ्जनसंस्कृतमन्नं भुञ्जान रसानास्वादयन्ति
सुमनसः पुरुष हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति तथा
नानाभावाभिनयव्यञ्जितान् वागङ्गसत्तोपेतान्
स्थायिभावानास्वादयन्ति सुमनसः प्रेक्षकाः
हर्षादींश्चाधिगच्छन्ति . तस्मान्नाट्यरसा
इत्यभिव्याख्याताः .
अत्रानुवंश्यौ श्लोकौ भवतः -

यथा बहुद्रव्ययुतैर्व्यञ्जनैर्बहुभिर्युतम् .
आस्वादयन्ति भुञ्जाना भक्तं भक्तविदो जनाः .. ३२..
भावाभिनयसंबद्धान्स्थायिभावांस्तथा बुधाः .
आस्वादयन्ति मनसा तस्मान्नाट्यरसाः स्मृताः .. ३३..
अत्राह - किं रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरुताहो भावेभ्यो
रसानामिति . केषाञ्चिन्मतं
परस्परसम्बन्धादेषामभिनिर्वृत्तिरिति .
तन्न . कस्मात् . दृश्यते हि भावेभ्यो रसानामभिनिर्वृत्तिर्न तु
रसेभ्यो भावानामभिनिर्वृत्तिरिति . भवन्ति चात्र श्लोकाः -
नानाभिनयसम्बद्धान्भावयन्ति रसनिमान् .
यस्मात्तस्मादमी भावा विज्ञेया नाट्ययोक्तृभिः .. ३४..
नानाद्रव्यैबहुविधैर्व्यञ्जनं भाव्यते यथा .
एवं भावा भावयन्ति रसानभिनयैः सह .. ३५..
न भावहीनोऽस्ति रसो न भावो रसवर्जितः .
परस्परकृता सिद्धिस्तयोरभिनये भवेत् .. ३६..
व्यञ्जनौषधिसंयोगो यथान्नं स्वादुतां नयेत् .
एवं भावा रसाश्चैव भावयन्ति परस्परम् .. ३७..
यथा बीजाद्भवेद्वृक्षो वृक्षात्पुष्पं फलं यथा .
तथा मूलं रसाः सर्वे तेभ्यो भावा व्यवस्थिताः .. ३८..
तदेषं रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः .
तेषामुत्पत्तिहेतवश्चत्वारो रसाः . तद्यथा - शृङ्गारो
रौद्रौ वीरो बीभत्स इति . अत्र -
शृङ्गाराद्धि भवेद्धास्यो रौद्राच्च करुणो रसः .
वीराच्चैवाद्भुतोत्पत्तिर्बीभत्साच्च भयानकः .. ३९..
शृङ्गारानुकृतिर्या तु स हास्यस्तु प्रकीर्तितः .
रौद्रस्यैव च यत्कर्म स ज्ञेयः करुणो रसः .. ४०..
वीरस्यापि च यत्कर्म सोऽद्भुतः परिकीर्तितः .
बीभत्सदर्शनं यच्च ज्ञेयः स तु भयानकः .. ४१..
अथ वर्णाः -
श्यामो भवति शृङ्गारः सितो हास्यः प्रकीर्तितः .
कपोतः करुणश्चैव रक्तो रौद्रः प्रकीर्तितः .. ४२..
गौरो वीरस्तु विज्ञेयः कृष्णश्चैव भयानकः .
नीलवर्णस्तु बीभत्सः पीतश्चैवाद्भुतः स्मृतः .. ४३..
अथ दैवतानि -
शृङ्गारो विष्णुदेवत्यो हास्यः प्रमथदैवतः .
रौद्रो रुद्राधिदैवत्यः करुणो यमदैवतः .. ४४..
बीभत्सस्य महाकालः कालदेवो भयानकः .
वीरो महेन्द्रदेवः स्यादद्भुतो ब्रह्मदैवतः .. ४५..
एतमेतेषां रसानामुत्पत्तिवर्णदैवतान्यभिव्याख्यातानि .
इदानीमनुभावविभावव्यभिचारिसंयुक्तानां
लक्षणनिदर्शनान्यभिव्याख्यास्यामः . स्थायिभावांश्च
रसत्वमुपनेष्यामः .
तत्र शृङ्गारो नाम रतिस्थायिभावप्रभवः . उज्ज्वलवेषात्मकः .
यत्किञ्चिल्लोके शुचि मेध्यमुज्ज्वलं दर्शनीयं वा
तच्छृङ्गारेणोपमीयते .
यस्तावदुज्ज्वलवेषः स शृङ्गारवानित्युच्यते . यथा च
गोत्रकुलाचारोत्पन्नान्याप्तोपदेशसिद्धानि पुंसां नामानि भवन्ति
तथैवेषां रसानां भावानां च नाट्याश्रितानां
चार्थानामाचारोत्पन्नान्योप्तोपदेशसिद्धानि नामानि .
एवमेष आचारसिद्धो हृद्योज्ज्वलवेषात्मकत्वाच्छृङ्गारो रसः
.
स च स्त्रीपुरुषहेतुक उत्तमयुवप्रकृतिः .
तस्य द्वे अधिष्ठाने सम्भोगो विप्रलम्भश्च . तत्र
सम्भोगस्तावत्
ऋतुमाल्यानुलेपनालङ्कारेष्टजनविषयवरभवनोपभोगोपवन-
गमनानुभवनश्रवणदर्शनक्रीडालीलादिभिर्विभावैरुत्पद्यते
.
तस्य
नयनचातुर्यभ्रूक्षेपकटाक्षसञ्चारललितमधुराङ्गहार-
वाक्यादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः .
व्यभिचारिणश्चास्यालस्यौग्र्यजुगुप्सावर्ज्याः .
विप्रलम्भकृतस्तु
निर्वेदग्लानिशङ्कासूयाश्रमचिन्तौत्सुक्यनिद्रास्वप्नविबोधव्याध्युन्माद-
मदापस्मारजाड्यमरणादिभिरनुभावैरभिनेतव्यः .
अत्राह - यद्ययं रतिप्रभवः शृङ्गारः कथमस्य करुणाश्रयिणो
भावा भवन्ति .
अत्रोच्यते - पूर्वमेवाभिहितं सम्भोगविप्रलम्भकृतः शृङ्गार
इति .
वैशिकशास्त्रकारैश्च दशावस्थोऽभिहितः . ताश्च
सामान्याभिनये वक्ष्यामः .
करुणस्तु
शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविभवनाशवधबन्धसमुत्थो
निरपेक्षभावः .
औत्सुक्यचिन्तासमुत्थः सापेक्षभावो विप्रलम्भकृतः .
एवमन्यः करुणोऽन्यश्च विप्रलम्भ इति . एवमेष
सर्वभावसंयुक्तः शृङ्गारो भवति .
अपि च
सुखप्रायेषु सम्पन्नः ऋतुमाल्यदिसेवकः .
पुरुषः प्रमदायुक्तः शृङ्गार इति संज्ञितः .. ४६..
अपि चात्र सूत्रार्थानुविद्धे आर्ये भवतः .
ऋतुमाल्यालङ्कारैः प्रियजनगान्धर्वकाव्यसेवाभिः .
उपवनगमनविहारैः शृङ्गाररसः समुद्भवति .. ४७..
नयनवदनप्रसादैः स्मितमधुरवचोधृतिप्रमोदैश्च .
मधुरैश्चाङ्गविहारैस्तस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः .. ४८..

अथ हास्यो नाम हासस्थायिभावात्मकः . स च
विकृतपरवेषालङ्कारधार्ष्ट्यलौल्यकुहकासत्प्रलापव्यङ्गदर्शन-
दोषोदाहरणादिभिर्विभावैरुत्पद्यते . तस्योष्ठनासाकपोलस्पन्दन-
दृष्टिव्याकोशाकुञ्चनस्वेदास्यरागपार्श्वग्रहणादिभिरनुभावैरभिनयः
प्रयोक्तव्यः .
व्यभिचारिणश्चास्यावहित्थालस्यतन्द्रानिद्रास्वप्नप्रबोधादयः .
द्विविधश्चायमात्मस्थः परस्थश्च . यदा स्वयं हसति
तदाऽत्मस्थः .
यदा तु परं हासयति तदा परस्थः .
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः .
विपरितालङ्कारैर्विकृताचराभिधानवेषैश्च .
विकृतैरर्थविशेषैर्हसतीति रसः स्मृतो हास्यः .. ४९..
विकृताचारैर्वाक्यैरङ्गविकारैश्च विकृतवेषैश्च .
हासयति जनं यस्मात्तस्मज्ज्ज्ञेयो रसो हास्यः ..५०..
स्त्रीनीचप्रकृतावेष भूयिष्ठं दृश्यते रसः .
षड्भेदाश्चास्य विज्ञेयास्तांश्च वक्ष्याम्यहं पुनः .. ५१..
स्मितमथ हसितं विहसितमुपहसितं चापहसितमतिहसितम् .
द्वौ द्वौ भेदौ स्यातामुत्तममध्याधमप्रकृतौ..५२..
तत्र
स्मितहसिते ज्येष्ठानां मध्यानां विहसितोपहसिते च .
अधमानामपहसितं ह्यतिहसितं चापि विज्ञेयम् .. ५३..
अत्र श्लोकाः -
ईषद्विकसितैर्गण्डैः कटाक्षैः सौष्ठवान्वितैः .
अलक्षितद्विजं धीरमुत्तमानां स्मितं भवेत् .. ५४..
उत्फुल्लानननेत्रं तु गण्डैर्विकसितैरथ .
किञ्चिल्लक्षितदन्तं च हसितं तद्विधीयते .. ५५..
अथ मध्यमानाम् -
आकुञ्चिताक्षिगण्डं यत्सस्वनं मधुरं तथा .
कालागतं सास्यरागं तद्वै विहसितं भवेत्..५६..
उत्फुल्लनासिकं यत्तु जिह्मदृष्टिनिरीक्षितम् .
निकुञ्चिताङ्गकशिरस्तच्चोपहसितं भवेत् .. ५७..
अथाधमानाम् -
अस्थानहसितं यत्तु साश्रुनेत्रं तथैव च .
उत्कम्पितांसकशिरस्तच्चापहसिअतं भवेत् .. ५८..
संरब्धसाश्रुनेत्रं च विकृष्टस्वरमुद्धतम् .
करोपगूढपार्श्वं च तच्चातिहसितं भवेत् .. ५९..
हास्यस्थानानि यानि स्युः कार्योत्पन्नानि नाटके .
उत्तमाधममध्यानामेवं तानि प्रयोजयेत् .. ६०..
इत्येष स्वसमुत्थस्तथा परसमुत्थश्च विज्ञेयः .
द्विविधस्त्रिप्रकृतिगतस्त्र्यवस्थभावो रसो हास्यः .. ६१..

अथ करुणो नाम शोकस्थायिभावप्रभवः . स च
शापक्लेशविनिपतितेष्टजनविप्रयोगविभवनाशवधबन्धविद्रवोपघात-
व्यसनसंयोगादिभिर्विभावैः समुपजायते .
तस्याश्रुपातपरिदेवनमुखशोषणवैवर्ण्यस्रस्तगात्रतानिश्श्वास-
स्मृतिलोपादिभिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः .
व्यभिचारिणश्चास्य
निर्वेदग्लानिचिन्तौत्सुक्यावेगभ्रममोहश्रमभयविषाददैन्यव्याधि-
जडतोन्मादापस्मारत्रासालस्यमरणस्तम्भवेपथुवैवर्ण्याश्रु-
स्वरभेदादयः .
अत्रार्ये भवतः -
इष्टवधदर्शनाद्वा विप्रियवचनस्य संश्रवाद्वापि .
एभिर्भावविशेषैः करुणो नाम संभवति .. ६२..
सस्वनरुदितैर्मोहागमैश्च परिदैवतैर्विलपितैश्च .
अभिनेयः करुणरसो देहायासाभिघातैश्च .. ६३..

अथ रौद्रो नाम क्रोधस्थायिभावात्मको
रक्षोदानवोद्धतमनुष्यप्रकृतिः
संग्रामहेतुकः . स च
क्रोधाधर्षणाधिक्षेपानृतवचनोपघातवाक्पा-
रुष्याभिद्रोहमात्सर्यादिभिर्विभावैरुत्पद्यते . तस्य च
ताडनपाटनपीडाच्छेदनप्रहरणाहरणशस्त्रसंपातसंप्रहाररुधिराकर्षणाद्यानि
कर्माणि . पुनश्च
रक्तनयनभ्रुकुटिकरणदन्तोष्ठपीडनगण्डस्फुरण-
हस्ताग्रनिष्पेषादिरनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः .

भावाश्चास्यासम्मोहोत्साहावेगामर्षचपलतौग्र्यगर्वस्वेदवेपथुरोमाञ्च-
गद्गदादयः .
अत्राह - यदभिहितं रक्षोदानवादीनां रौद्रो रसः .
किमन्येषां नास्ति . उच्यते -
अस्त्यन्येषामपि रौद्रो रसः . किन्त्वधिकारोऽत्र गृह्यते . ते हि
स्वभावत
एव रौद्रः . कस्मात् .
बहुबाहवो बहुमुखाः प्रोद्धूतविकीर्णपिङ्गलशिरोजाः .
रक्तोद्वृत्तविलोचना भीमासितरूपिणश्चैव .
यच्च किञ्चित्समारम्भते स्वभावचेष्टितं वागङ्गादिकं
तत्सर्वं रौद्रमेवैषाम् . शृङ्गारश्च तैः प्रायशः
प्रसभ्यं सेव्यते . तेषां
चानुकारिणो ये पुरुषस्तेषामपि सङ्ग्रामसम्प्रहारकृतो रौद्रो
रसोऽनुमन्तव्यः .
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः -
युद्धप्रहारघातनविकृतच्छेदनविदारणैश्चैव .
संङ्ग्रामसम्भ्रमाद्यैरेभिः सञ्जायते रौद्रः .. ६४..
नानाप्रहरणमोक्षैः शिरःकबन्धभुजकर्तनैश्चैव .
एभिश्चार्थविशेषैरस्याभिनयः प्रयोक्तव्यः .. ६५..
इति रौद्ररसो दृष्टो रौद्रवागङ्गचेष्टितः .
शस्त्रप्रहारभूयिष्ठ उग्रकर्मक्रियात्मकः .. ६६..

अथ वीरो नामोत्तमप्रकृतिरुत्साहात्मकः . स
चासंमोहाध्यवसायन-
विनयबलपराक्रमशक्तिप्रतापप्रभावादिभिर्विभावैरुत्पद्यते .
तस्य स्थैर्यधैर्यशौर्यत्यागवैशारद्यादिभिरनुभावैरभिनयः
प्रयोक्तव्यः . भावाश्चास्य
धृतिमतिगर्वावेगौग्र्यामर्षस्मृतिरोमाञ्चादयः .

अत्रार्ये रसविचारमुखे -
उत्साहाध्यवसायादविषादित्वादविस्मयामोहात् .
विविधादर्थविशेषाद्वीररसो नाम सम्भवति .. ६७..
स्थितिधैर्यवीर्यगर्वैरुत्साहपराक्रमप्रभावैश्च .
वाक्यैश्चाक्षेपकृतैर्वीररसः सम्यगभिनेयः .. ६८..

अथ भयानको नाम भयस्थायिभावात्मकः . स च
विकृतरवसत्त्वदर्शनशिवोलूकत्रासोद्वेगशून्यागारारण्यगमनस्वजनवधबन्ध-
दर्शनश्रुतिकथादिभिर्विभावैरुत्पद्यते .तस्य
प्रवेपितकरचरणनयनचपलपुलकमुखवैवर्ण्यस्वरभेदादिभिरनुभावैरभिनयः
प्रयोक्तव्यः .
भावाश्चास्य
स्तम्भस्वेदगद्गदरोमाञ्चवेपथुस्वरभेदवैवर्ण्यशङ्कामोहदैन्यावेग-
चापलजडतात्रासापस्मारमरणादयः .
अत्रार्याः -
विकृतरवसत्त्वदर्शनसंग्रामारण्यशून्यगृहगमनात् .
गुरुनृपयोरपराधात्कृतकश्च भयानको ज्ञेयः .. ६९..
गात्रमुखदृष्टिभेदैरूरुस्तम्भाभिवीक्षणोद्वेगैः .
सन्नमुखशोषहृदयस्पन्दनरोमोद्गमैश्च भयम् .. ७०..
एतत्स्वभावजं स्यात्सत्त्वसमुत्थं तथैव कर्तव्यम् .
पुनरेभिरेव भावैः कृतकं मृदुचेष्टितैः कार्यम् ..७१..
करचरणवेपथुस्तम्भगात्रहृदयप्रकम्पेन .
शुष्कोष्ठतालुकण्ठैर्भयानको नित्यमभिनेयः .. ७२..

अथ बीभत्सो नाम जुगुप्सास्थायिभावात्मकः . स
चाहृद्याप्रियाचोष्यानिष्टश्रवणदर्शनकीर्तनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते
. तस्य
सर्वाङ्गसंहारमुखविकूणनोल्लेखननिष्ठीवनोद्वेजनादिभिरनुभावैरभिनयः
प्रयोक्तव्यः . भावाश्चास्यापस्मारोद्वेगावेगमोहव्याधिमरणादयः .
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः -
अनभिमतदर्शनेन च गन्धरसस्पर्शशब्ददोषैश्च .
उद्वेजनैश्च बहुभिर्बीभत्सरसः समुद्भवति .. ७३..
मुखनेत्रविकूणनया नासाप्रच्छादनावनमितास्यैः .
अव्यक्तपादपतनैर्बीभत्सः सम्यगभिनेयः .. ७४..

अथाद्भुतो नाम विस्मयस्थायिभावात्मकः . स च
दिव्यजनदर्शनेप्सितमनोरथावाप्त्युपवनदेवकुलादिगमनसभाविमान-
मायेन्द्रजालसम्भावनादिभिर्विभावैरुत्पद्यते . तस्य
नयनविस्तारानिमेषप्रेक्षणरोमाञ्चाश्रुस्वेदहर्षसाधुवाददानप्रबन्ध-
हाहाकारबाहुवदनचेलाङ्गुलिभ्रमणादिभिरनुभावैरभिनयः
प्रयोक्तव्यः .
भावाश्चास्य
स्तम्भाश्रुस्वेदगद्गदरोमाञ्चावेगसम्भ्रमजडताप्रलयादयः .
अत्रानुवंश्ये आर्ये भवतः -
यत्त्वातिशयार्थयुक्तं वाक्यं शिल्पं च कर्मरूपं वा .
तत्सर्वमद्भुतरसे विभावरूपं हि विज्ञेयम् .. ७५..
स्पर्शग्रहोल्लुकसनैर्हाहाकारैश्च साधुवादैश्च .
वेपथुगद्गदवचनैः स्वेदाद्यैरभिनयस्तस्य .. ७६..


शृङ्गारं त्रिविधं विद्यात्द्वाङ्नैपथ्यक्रियात्मकम् .
अङ्गनैपथ्यवाक्यैश्च हास्यरौद्रौ त्रिधा स्मृतौ .. ७७..
धर्मोपघातजश्चैव तथार्थापचयोद्भवः .
तथा शोककृतश्चैव करुणस्त्रिविधः स्मृतः .. ७८..
दानवीरं धर्मवीरं युद्धवीरं तथैव च .
रसं वीरमपि प्राह ब्रह्मा त्रिविधमेव हि .. ७९..
व्याजाच्चैवापराधाच्च वित्रासितकमेव च .
पुनर्भयानकञ्चैव विद्यात् त्रिविधमेव हि .. ८०..
बीभत्सः क्षोभजः शुद्ध उद्वेगी स्यात् द्वितीयकः .
विष्ठाकृमिभिरुद्वेगी क्षोभजो रुधिरादिअजः .. ८१..
दिव्यश्चानन्दजश्चैव द्विधा ख्यातोऽद्भुतो रसः .
दिव्यदर्शनजो दिव्यो हर्षादानदजः स्मृतः .. ८२..

[अथ शान्तो नाम शमस्थायिभावात्मको मोक्षप्रवर्तकः . स तु
तत्त्वज्ञानवैराग्याशयशुद्ध्यादिभिर्विभावैः समुत्पद्यते . तस्य
यमनियमाध्यात्मध्यानधारणोपासनसर्वभूतदयालिङ्गग्रहणादिभि-
रनुभावैरभिनयः प्रयोक्तव्यः . व्यभिचाणश्चास्य
निर्वेदस्मृतिधृतिसर्वाश्रमशौचस्तम्भरोमाञ्चादयः .
अत्रार्याः श्लोकाश्च भवन्ति -
मोक्षाध्यात्मसमुत्थस्तत्त्वज्ञानार्थहेतुसंयुक्तः .
नैःश्रेयसोपदिष्टः शान्तरसो नाम सम्भवति ..
बुद्धीन्द्रियकर्मेन्द्रियसंरोधाध्यात्मसंस्थितोपेतः .
सर्वप्राणिसुखहितः शान्तरसो नाम विज्ञेयः ..
न यत्र दुःखं न सुखं न द्वेषो नापि मत्सरः .
समः सर्वेषु भूतेषु स शान्तः प्रथितो रसः ..
भावा विकारा रत्याद्याः शान्तस्तु प्रकृतिर्मतः .
विकारः प्रकृतैर्जातः पुनस्तत्रैव लीयते .
स्वं स्वं निमित्तमासाद्य शान्ताद्भावः प्रवर्तते ..
पुनर्निमित्तापाये च शान्त एवोपलीयते .
एवं नवरसा दृष्टा नाट्यज्ञैर्लक्षणान्विअताः ..]
एवमेते रसा ज्ञेयास्त्वष्टौ लक्षणलक्षिताः .
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि भावानामपि लक्षणम् .. ८३..

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रसाध्यायः षष्ठः ..

Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्र पंचम अध्याय


    .. नाट्यशास्त्रम् अध्याय ५ ..
    .. श्रीरस्तु ..
    भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
    अथ पूर्वरङ्गविधानो नाम पञ्चमोऽध्यायः .

    भरतस्य वचः श्रुत्वा नाट्यसन्तानकारणम् .
    पुनरेवाब्रुवन्वाक्यमृषयो हृष्टमानसाः .. १..
    यथा नाट्यस्य जन्मेदं जर्जरस्य च सम्भवः .
    विघ्नानां शमनं चैव दैवतानां च पूजनम् .. २..
    तदस्माभिः श्रुतं सर्वं गृहीत्वा चावधारितम् .
    निखिलेन यथातत्त्वमिच्छामो वेदितुं पुनः .. ३..
    पूर्वरङ्गं महातेजः सर्वलक्षणसंयुतम् .
    यथा बुद्ध्यामहे ब्रह्मंस्तथा व्याख्यातुमर्हसि .. ४..
    तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः .
    प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं पूर्वरङ्गविधिं प्रति .. ५..
    पूर्वरङ्गं महाभागा गदतो मे निबोधत .
    पादभागाः कलाश्चैव परिवर्तास्तथैव च .. ६..
    यस्माद्रङ्गे प्रयोगोऽयं पूर्वमेव प्रयुज्यते .
    तस्मादयं पूर्वरङ्गो विज्ञेयो द्विजसत्तमाः .. ७..
    अस्याङ्गानि तु कार्याणि यथावदनुपूर्वशः .
    तन्त्रीभाण्डसमायोअगैः पाठ्ययोगकृतैस्तथा .. ८..
    प्रत्याहारोऽवतरणं तथा ह्यारम्भ एव च .
    आश्रावणा वक्त्रपाणिस्तथा च परिघट्टना .. ९..
    सङ्घोटना ततः कार्या मार्गासारितमेव च .
    ज्येष्ठमध्यकनिष्ठानि तथैवासारतानि च .. १०..
    एताअनि तु बहिर्गीतान्यन्तर्यवनिकागतैः .
    प्रयोक्तृभिः प्रयोज्यानि तन्त्रीभाण्डकृतानि च ..११..
    ततः सर्वैस्तु कुतपैः संयुक्तानीह कारयेत् .
    विघट्य वै यवनिकां नृत्तपाठ्यकृतानि तु .. १२..
    गीतानां मद्रकादीनां योज्यमेकं तु गीतकम् .
    वर्धमानमथापीह ताण्डवं यत्र युज्यते .. १३..
    ततश्चोत्थापनं कार्यं परिवर्तनमेव च .
    नान्दी शुष्कावकृष्टा च रङ्गद्वारं तथैव च .. १४..
    चारि चैव ततः कार्या महाचारी तथैव च .
    त्रिकं प्ररोचनां चापि पूर्वरङ्गे भवन्ति हि .. १५..
    एतान्यङ्गानि कार्याणि पूर्वरङ्गविधौ द्विजाः .
    एतेषां लक्षणमहं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः .. १६..
    कुतपस्य तु विन्यासः प्रत्याहार इति स्मृतः .
    तथावतरणं प्रोक्तं गायिकानां निवेशनम् .. १७..
    परिगीतक्रियारम्भ आरम्भ इति कीर्तितः .
    आतोद्यरञ्जनार्थं तु भवेदाश्रावणाविधिः .. १८..
    वाद्यवृत्तिविभागार्थं वक्त्रपाणिर्विधीयते .
    तन्त्र्योजःकरणार्थं तु भवेच्च परिघट्टना .. १९..
    तथा पाणिविभागार्थं भवेत्संघोटनाविधिः .
    तन्त्रीभाण्डसमायोगान्मार्गासारितमिष्यते .. २०..
    कलापातविभागार्थं भवेदासारितक्रिया .
    कीर्तनाद्देवतानां च ज्ञेयो गीतविधिस्तथा .. २१..
    [अतः परं प्रवक्ष्यमि ह्युत्थापनविधिक्रियाम् .]
    यस्मादुत्थापयन्त्यत्र प्रयोगं नान्दिपाठकाः .
    पूर्वमेव तु रङ्गेऽस्मिंस्तस्मादुत्थापनं स्मृतम् .. २२..
    यस्माच्च लोकपालानां परिवृत्य चतुर्दिशम् .
    वन्दनानि प्रकुर्वन्ति तस्माच्च परिवर्तनम् .. २३..
    आशीर्वचनसंयुक्ता नित्यं यस्मात्प्रयुज्यते .
    देवद्विजनृपादीनां तस्मान्नान्दीति संज्ञिता .. २४..
    अत्र शुष्काक्षरैरेव ह्यवकृष्टा ध्रुवा यतः .
    तस्माच्छुष्कावकृष्टेयं जर्जरश्लोकदर्शिता .. २५..
    यस्मादभिनयस्त्वत्र प्रथमं ह्यवतार्यते .
    रङ्गद्वारमतो ज्ञेयं वागङ्गाभिनयात्मकम् .. २६..
    शृङ्गारस्य प्रचरणाच्चारी सम्परिकीर्तिता .
    रौद्रप्रचरणाच्चापि महाचारीति कीर्तिता .. २७..
    विदूषकः सूत्रधारस्तथा वै पारिपार्श्वकः .
    यत्र कुर्वन्ति सञ्जल्पं तच्चापि त्रिगतं मतम् .. २८..
    उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया .
    सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया स प्ररोचना .. २९..
    अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्याश्रावणविधिक्रियाम् .
    बहिर्गीतविधौ सम्यगुत्पत्तिं कारणं तथा .. ३०..
    चित्रदक्षिणवृतौ तु सप्तरूपे प्रवर्तिते .
    सोपोहने सनिर्गीते देवस्तुत्यभिनन्दिते .. ३१..
    नारदाद्यैस्तु गन्धर्वैः सभायां देवदानवाः .
    निर्गीतं श्राविताः सम्यग्लयतालसमन्वितम् .. ३२..
    तच्छ्रुत्वा तु सुखं गानं देवस्तुत्यभिनन्दितम्
    अभवन्क्षुभिताः सर्वे मात्सर्याद्दैत्यराक्षसाः .. ३३..
    सम्प्रधार्य च तेऽन्योन्यमित्यवोचन्नवस्थिताः .
    निर्गीतं तु सवादित्रमिदं गृह्णीमहे वयम् ..३४..
    सप्तरूपेण सन्तुष्टा देवाः कर्मानुकीर्तनात् .
    वयं गृह्णीम निर्गीतं तुष्यामोऽत्रैव सर्वदा .. ३५..
    ते तत्र तुष्टा दैत्यास्तु साधयन्ति पुनः पुनः .
    रुष्टाश्चापि ततो देवाः प्रत्यभाषन्त नारदम् .. ३६..
    एते तुष्यन्ति निर्गीते दानवा सह राक्षसैः .
    प्रणश्यतु प्रयोगोऽयं कथं वा मन्यते भवान् .. ३७..
    देवानां वचनं श्रुत्वा नारदो वाक्यमब्रवीत् .
    धातुवाद्याश्रयकृतं निर्गीतं मा प्रणश्यतु .. ३८..
    किन्तूपोहनसंयुक्तं धातुवाद्यविभूषितम् .
    भविष्यतीदं निर्गीतं सप्तरूपविधानतः .. ३९..
    निर्गीतेनावबद्धाश्च दैत्यदानवराक्षसाः .
    न क्षोभं न विघातं च करिष्यन्तीह तोषिताः .. ४०..
    एवं निर्गीतमेतत्तु दैत्यानां स्पर्धया द्विजाः .
    देवानां बहुमानेन बहिर्गीतमिति स्मृतम् .. ४१..
    धातुभिश्चित्रवीणायां गुरुलघ्वक्षरान्वितम् .
    वर्णालङ्कारसंयुक्तं प्रयोक्तव्यं बुधैरथ.. ४२..
    निर्गीतं गेयते यस्मादपदं वर्णयोजनात् .
    असूयया च देवानां बहिर्गीतमिदं स्मृतम् ..४३..
    निर्गीतं यन्मया प्रोक्तं सप्तरूपसमन्वितम् .
    उत्थापनादिकं यच्च तस्य कारणमुच्यते .. ४४..
    आश्रावणायां युक्तायां दैत्यास्तुष्यन्ति नित्यशः .
    वक्त्रपाणौ कृते चैव नित्यं तुष्यन्ति दानवाः .. ४५..
    परिघट्टनया तुष्टा युक्तायां राक्षसां गणाः .
    सङ्घोटनक्रियायां च तुष्यन्त्यपि च गुह्यकाः .. ४६..
    मार्गासारितमासाद्य तुष्टा यक्षा भवन्ति हि .
    गीतकेषु प्रयुक्तेषु देवास्तुष्यन्ति नित्यशः ..४७..
    वर्धमाने प्रयुक्ते तु रुद्रस्तुष्यति सानुगः .
    तथा चोत्थापने युक्ते ब्रह्मा तुष्टो भवेदिह .. ४८..
    तुष्यन्ति लोकपालाश्च प्रयुक्ते परिवर्तने .
    नान्दीप्रयोगेऽथ कृते प्रीतो भवति चन्द्रमाः .. ४९..
    युक्तायामवकृष्टायां प्रीता नागा भवन्ति हि .
    तथा शुष्कावकृष्टायां प्रीतः पितृगणो भवेत् ..५०..
    रङ्गद्वारे प्रयुक्ते तु विष्णुः प्रीतो भवेदिह .
    जर्जरस्य प्रयोगे तु तुष्टा विघ्नविनायकाः .. ५१..
    तथा चार्या प्रयुक्तायामुमा तुष्टा भवेदिह .
    महाचार्या प्रयुक्तायां तुष्टो भूतगणो भवेत् .. ५२..
    आश्रावणादिचार्यन्तमेतद्दैवतपूजनम् .
    पूर्वरङ्गे मया ख्यातं तथा चाङ्गविकल्पनम् .. ५३..
    देवस्तुष्यन्ति यो येन यस्य यन्मनसः प्रियम् .
    तत्तथा पूर्वरङ्गे तु मया प्रोकं द्विजोत्तमाः .. ५४..
    सर्वदैवतपूजार्हं सर्वदैवतपूजनम् .
    धन्यं यशस्यमायुष्यं पूर्वरङ्गप्रवर्तनम् ..५५..
    दैत्यदानवतुष्ट्यर्थं सर्वेषां च दिवौकसाम् .
    निर्गीतानि सगीतानि पूर्वरङ्गकृतानि तु .. ५६..
    [या विद्या यानि शिल्पानि या गतिर्यश्च चेष्टितम् .
    लोकालोकस्य जगतस्तदस्मिन्नाटकाश्रये .. ]
    निर्गीतानां सगीतानां वर्धमानस्य चैव हि .
    ध्रुवाविधाने वक्ष्यामि लक्षणं कर्म चैव हि .. ५७..
    प्रयुज्य गीतकविधिं वर्धमानमथापि च .
    गीतकान्ते ततश्चापि कार्या ह्युत्थापनी ध्रुवा .. ५८..
    अदौ द्वे च चतुर्थं चाप्यष्टमैकादशे तथा .
    गुर्वक्षराणि जानीयत्पादे ह्येकादशे तथा .. ५९..
    चतुष्पदा भवेत्सा तु चतुरश्रा तथैव च .
    चतुर्भिस्सन्निपातैश्च त्रिलया त्रियतिस्तथा .. ६०..
    परिवर्ताश्च चत्वारः पाणयस्त्रय एव च .
    जात्या चैव हि विश्लोका तां च तालेन योजयेत् .. ६१..
    शम्या तु द्विकला कार्या तलो द्विकल एव च .
    पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलात्रयम् .. ६२..
    एवमष्टकलः कार्यः सन्निपातो विअचक्षणैः .
    चत्वारः सन्निपाताश्च परिवर्तः स उच्यते .. ६३..
    पूर्वं स्थितलयः कार्यः परिवर्तो विचक्षणैः .
    तृतीये सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत् .. ६४..
    एकस्मिन्परिवर्ते तु गते प्राप्ते द्वितीयके .
    कार्यं मध्यलये तज्ज्ञैः सूत्रधारप्रवेशनम् .. ६५..
    पुष्पाञ्जलिं समादाय रक्षामङ्गलसंस्कृताः .
    शुद्धवस्त्राः सुमनसस्तथा चाद्भुतदृष्टयः .. ६६..
    स्थानन्तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाङ्गपुरस्कृतम् .
    दीक्षिताः शुचयश्चैव प्रविशेयुः समं त्रयः .. ६७..
    भृङ्गारजर्जरधरौ भवेतां पारिपार्श्विकौ .
    मध्ये तु सूत्रभृत्ताभ्यां वृत्तः पञ्चपदीं व्रजेत् .. ६८..
    पदानि पञ्च गच्छेयुर्ब्रह्मणो यजनेच्छया .
    पदानाञ्चापि विक्षेपं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः .. ६९..
    त्रितालान्तरविष्कम्भमुत्क्षिपेच्चरणं शनैः
    पार्श्वोत्थानोत्थितं चैव तन्मध्ये पातयेत्पुनः .. ७०..
    एवं पञ्चपदीं गत्वा सूत्रधारः सहेतरः .
    सूचीं वामपदे दद्याद्विक्षेपं दक्षिणेन च .. ७१..
    पुष्पाञ्जल्यपवर्गश्च कार्यो ब्राह्मेऽथ मण्डले .
    रङ्गपीठस्य मध्ये तु स्वयं ब्रह्मा प्रतिष्ठितः .. ७२..
    ततः सललितैर्हस्तैरभिवन्द्य पितामहम् .
    अभिवादानि कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले .. ७३..
    कालप्रकर्षहेतोश्च पादानां प्रविभागतः .
    सूत्रधारप्रवेशाद्यो वन्दनाभिनयान्तकः .. ७४..
    द्वितीयः परिवर्तस्तु कार्यो मध्यलयाश्रितः .
    ततः परं तृतीये तु मण्डलस्य प्रदक्षिणम् ..७५..
    भवेदाचमनं चैव जर्जरग्रहणं तथा .
    उत्थाय मण्डलात्तूर्णं दक्षिणं पादमुद्धरेत् ..७६..
    वेधं तेनैव कुर्वीत विक्षेपं वामकेन च .
    पुनश्च दक्षिणं पादं पार्श्वसंस्थं समुद्धरेत् .. ७७..
    ततश्च वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च .
    इत्यनेन विधानेन सम्यक्कृत्वा प्रदिक्षणम् .. ७८..
    भृङ्गारभृतमाहूय शौचं चापि समाचरेत् .
    यथान्यायं तु कर्तव्या तेन ह्याचमनक्रिया .. ७९..
    आत्मप्रोक्षणमेवाद्भिः कर्तव्यं तु यथाक्रमम् .
    प्रयत्नकृतशौचेन सूत्रधारेण यत्नतः .. ८०..
    सन्निपातसमं ग्राह्यो जर्जरो विघ्नजर्जरः .
    प्रदक्षिणाद्यो विज्ञेयो जर्जरग्रहणान्तकः ..८१..
    तृतीयः परिवर्तस्तु विज्ञेयो वै द्रुते लये .
    गृहीत्वा जर्जरं त्वष्टौ कला जप्यं प्रयोजयेत् .. ८२..
    वामवेधं ततः कुर्याद्विक्षेपं दक्षिणस्य च .
    ततः पञ्चपदीं चैव गच्छेत्तु कुतपोन्मुखः .. ८३..
    वामवेधस्तु तत्रापि विक्षेपो दक्षिणस्य तु .
    जर्जरग्रहणाद्योऽयं कुतपाभिमुखान्तकः .. ८४..
    चतुर्थः परिवर्तस्तु कार्यो द्रुतलये पुनः .
    करपादनिपातास्तु भव्न्त्यत्र तु षोडश .. ८५..
    त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः .
    वन्दनान्यथ कार्याणि त्रीणि हस्तेन भूतले .. ८६..
    आत्मप्रोक्षणमद्भिश्च त्र्यश्रे नैव विधीयते .
    एवमुत्थापनं कार्यं ततस्तु परिवर्तनम् .. ८७..
    चतुरश्रं लये मध्ये सन्निपातैरथाष्टभिः .
    यस्या लघूनि सर्वाणि केवलं नैधनं गुरु .. ८८..
    भवेदतिजगत्यान्तु सा ध्रुवा परिवर्तनी .
    वार्तिकेन तु मार्गेण वाद्येनानुगतेन च .. ८९..
    ललितैः पादविन्यासैर्वन्द्या देवा यथादिशम् .
    द्विकलं पाअदपतनं पादचार्या गतं भवेत् . ९०..
    वामपादेन वेधस्तु कर्तव्यो नृत्तयोक्तृभिः .
    द्वितालान्तरविष्कम्भो विक्षेपो दक्षिणस्य च .. ९१..
    ततः पञ्चपदीं गच्छेदतिक्रान्तैः पदरथ .
    ततोऽभिवादनं कुर्याद्देवतानां यथादिशम् ..९२..
    वन्देत प्रथमं पूर्वां दिशं शक्राधिदैवताम् .
    द्वितीयां दक्षिणामाशां वन्देत यमदेवताम् .. ९३..
    वन्देत पश्चिमामाशां ततो वरुणदैवताम् .
    चतुर्थीमुत्तरामाशां वन्देत धनदाश्रयाम् .. ९४..
    दिशां तु वन्दनं कृत्वा वामवेधं प्रयोजयेत् .
    दक्षिणेन च कर्तव्यं विक्षेपपरिवर्तनम् ..९५..
    प्राङ्ग्मुखस्तु ततः कुर्यात्पुरुषस्त्रीनपुंसकैः .
    त्रिपद्या सूत्रभृद्रुद्रब्रह्मोपेन्द्राभिवादनम् .. ९६..
    दक्षिणं तु पदं पुंसो वामं स्त्रीणां प्रकीर्तितम् .
    पुनर्दक्षिणमेव स्यान्नात्युत्क्षिप्तं नपुंसकम् .. ९७..
    वन्देत पौरुषेणेशं स्त्रीपदेन जनार्दनम् .
    नपुंसक्पदेनापि तथैवाम्बुजसम्भवम् .. ९८..
    परिवर्तनमेवं स्यात्तस्यान्ते प्रविशेत्ततः .
    चतुर्थकारः पुष्पाणि प्रगृह्य विधिपूर्वकम् .. ९९..
    यथावत्तेन कर्तव्यं पूजनं जर्जरस्य तु .
    कुतपस्य च सर्वस्य सूत्रधारस्य चैव हि .. १००..
    तस्य भाण्डसमः कार्यस्तज्ज्ञैर्गतिपरिक्रमः .
    न तत्र गानं कर्तव्यं तत्र स्तोभक्रिया भवेत् .. १०१..
    चतुर्थकारः पूजां तु स कृत्वान्तर्हितो भवेत् .
    ततो गेयावकृष्टा तु चतुरश्रा स्थिता ध्रुवा .. १०२..
    गुरुप्राया तु सा कार्या तथा चैवावपाणिका .
    स्थायिवर्णाश्रयोपेता कलाष्टकविनिर्मिता .. १०३..
    [चतुर्थं पञ्चमं चैव सप्तमं चाष्टमं तथा .
    लघूनि पादे पङ्क्त्यान्तु सावकृष्टा ध्रुवा स्मृता .. ]
    सूत्रधारः पठेत्तत्र मध्यमं स्वरमाश्रितः .
    नान्दीं पदैर्द्वादशभिरष्टभिर्वाऽप्यलङ्कृताम् .. १०४..
    नमोऽस्तु सर्वदेवेभ्यो द्विजातिभ्यः शुभं तथा .
    जितं सोमेन वै राज्ञा शिवं गोब्राह्मणाय च .. १०५..
    ब्रह्मोत्तरं तथैवास्तु हता ब्रह्मद्विषस्तथा .
    प्रशास्त्विमां महाराजः पृथिवीं च ससागराम् .. १०६..
    राष्ट्रं प्रवर्धतां चैव रङ्गस्याशा समृद्ध्यतु .
    प्रेक्षाकर्तुर्महान्धर्मो भवतु ब्रह्मभाषितः .. १०७..
    काव्यकर्तुर्यशश्चास्तु धर्मश्चापि प्रवर्धताम् .
    इज्यया चानया नित्यं प्रीयन्तां देवता इति .. १०८..
    नान्दीपदान्तरेष्वेषु ह्येवमार्येति नित्यशः .
    वदेतां सम्यगुक्ताभिर्वाग्भिस्तौ पारिपार्श्विकौ .. १०९..
    एवं नान्दी विधातव्या यथावल्लक्षणान्विता .
    ततश्शुष्कावकृष्टा स्याज्जर्जरश्लोकदर्शिका .. ११०..
    नवं गुर्वाक्षराण्यादौ षड्लघूनि गुरुत्रयम् .
    शुष्कावकृष्टा तु भवेत्कला ह्यष्टौ प्रमाणतः .. १११..
    यथा -
    दिग्ले दिग्ले दिग्ले दिग्ले जम्बुकपलितकते तेचाम् .
    कृत्वा शुष्कावकृष्टां तु यथावद्द्विजसत्तमाः .. ११२..
    ततः श्लोकं पठेदेकं गम्भीरस्वरसंयुतम् .
    देवस्तोत्रं पुरस्कृत्य यस्य पूजा प्रवर्तते .. ११३..
    राज्ञो वा यत्र भक्तिः स्यादथ वा ब्रह्मणस्स्तवम् .
    गदित्वा जर्जरश्लोकं रङ्गद्वारे च यत्स्मृतम् .. ११४..
    पठेदन्यं पुनः श्लोकं जर्जरस्य विनाशनम् .
    जर्जरं नमयित्वा तु ततश्चारीं प्रयोजयेत् .. ११५..
    पारिपार्श्विकयोश्च स्यात्पश्चिमेनापसर्पणम् .
    अङ्किता चात्र कर्तव्या ध्रुवा मध्यलयान्विता .. ११६..
    चतुर्भिः सन्निपातैश्च चतुरश्रा प्रमाणतः .
    आद्यमन्त्यं चतुर्थं च पञ्चमं च तथा गुरु .. ११७..
    यस्यां ह्रस्वानि शेषाणि सा ज्ञेया त्वङ्किता बुधैः .
    अस्याः प्रयोगं वक्ष्यामि यथा पूर्वं महेश्वरः .. ११८..
    सहोमया क्रीडितवान्नानाभावविचेष्टतैः .
    कृत्वाऽवहित्थं स्थानं तु वामं चाधोमुखं भुजम् .. ११९..
    चतुरश्रमुरः कार्यमञ्चितश्चापि मस्तकः .
    नाभिप्रदेशे विन्यस्य जर्जरं च तुलाधृतम् .. १२०..
    वामपल्लवहस्तेन पादैस्तालान्तरोत्थितैः .
    गच्छेत्पञ्चपदीं चैव सविलासाङ्गचेष्टितैः .. १२१..
    वामवेधस्तु कर्तव्यो विक्षेपो दक्षिणस्य च .
    शृङ्गाररससंयुक्तां पठेदार्यां विचक्षणः .. १२२..
    चारीश्लोकं गदित्वा तु कृत्वा च परिवर्तनम् .
    तैरेव च पदः कार्यं पश्चिमेनापसर्पणम् .. १२३..
    पारिपार्श्विकहस्ते तु न्यस्य जर्जरमुत्तमम् .
    महाचारीं ततश्चैव प्रयुञ्जीत यथाविधि .. १२४..
    चतुरश्रा ध्रुवा तत्र तथा द्रुतलयान्विता .
    चतुर्भिस्सन्निपातैश्च कला ह्यष्टौ प्रमाणतः .. १२५..
    आद्यं चतुर्थमन्त्यं च सप्तमं दशमं गुरु .
    लघु शेषं ध्रुवापादे चतुर्विंशतिके भवेत् .. १२६..
    (यथा-)
    पादतलाहतिपातितशैलं
    क्षोभितभूतसमग्रसमुद्रम् .
    ताण्डवनृत्यमिदं प्रलयान्ते
    पातु जगत्सुखदायि हरस्य .. १२७..
    भाण्डोन्मुखेन कर्तव्यं पादविक्षेपणं ततः .
    सूचीं कृत्वा पुनः कुर्याद्विक्षेपपरिवर्तनम् .. १२८..
    अतिक्रान्तैः सललितैः पादैर्द्रुतलयान्वितैः .
    त्रितालान्तरमुत्क्षेपैर्गच्छेत्पञ्चपदीं ततः .. १२९..
    तत्रापि वामवेधस्तु विक्षेपो दक्षिणस्य च .
    तैरेव च पदैः कार्यं प्राङ्मुखेनापसर्पणम् .. १३०..
    पुनः पदानि त्रीण्येव गच्छेत्प्राङ्मुख एव तु .
    ततश्च वामवेधः स्याद्विक्षेपो दक्षिणस्य च .. १३१..
    ततो रौद्ररसं श्लोकं पादसंहरणं पठेत् .
    तस्यान्ते तु त्रिपद्याथ व्याहरेत्पारिपार्श्विकौ .. १३२..
    तयोरागमने कार्यं गानं नर्कुटकं बुधैः .
    तथा च भारतीभेदे त्रिगतं सम्प्रयोजयेत् .. १३३..
    विदूषकस्त्वेकपदां सुत्रधारस्मितावहाम् .
    असम्बद्धकथाप्रायां कुर्यात्कथनिका ततः .. १३४..
    (वितण्डां गण्डसंयुक्तां तालिकाञ्च प्रयोजयेत् .
    कस्तिष्ठति जितं केनेत्यादिकाव्यप्ररूपिणीम् ..
    पारिपार्श्वकसञ्जल्पो विदूषकविरूपितः .
    स्थापितः सूत्रधारेण त्रिगतं सम्प्रयुज्यते ..)
    प्ररोचना च कर्तव्या सिद्धेनोपनिमत्रणम् .
    रङ्गसिद्धौ पुनः कार्यं काव्यवस्तुनिरूपणम् .. १३५..
    सर्वमेव विधिं कृत्वा सूचीवेधकृतैरथ .
    पादैरनाविद्धगतैर्निष्क्रामेयुः समं त्रयः .. १३६..
    एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि .
    चतुरश्रो द्विजश्रेष्ठास्त्र्यश्रं चापि निबोधत .. १३७..
    अयमेव प्रयोगः स्यादङ्गान्येतानि चैव हि .
    तालप्रमाणं संक्षिप्तं केवलं तु विशेषकृत् .. १३८..
    शम्या तु द्विकला कार्या तालो ह्येककलस्तथा .
    पुनश्चैककला शम्या सन्निपातः कलाद्वयम् .. १३९..
    अनेन हि प्रमाणेन कलाताललयान्वितः .
    कर्तव्यः पूर्वरङ्गस्तु त्र्यश्रोऽप्युत्थापनादिकः .. १४०..
    आद्यं चतुर्थं दशममष्टमं नैधनं गुरु .
    यस्यास्तु जागते पादे सा त्र्यश्रोत्थापिनी ध्रुवा .. १४१..
    वाद्यं गतिप्रचारश्च ध्रुवा तालस्तथैव च .
    संक्षिप्तान्येव कार्याणि त्र्यश्रे नृत्तप्रवेदिभिः .. १४२..
    वाद्यगीतप्रमाणेन कुर्यादङ्गविचेष्टितम् .
    विस्तीर्णमथ संक्षिप्तं द्विप्रमाणविनिर्मितम् .. १४३..
    हस्तपादप्रचारस्तु द्विकलः परिकीर्तितः .
    चतुरश्रे परिक्रान्ते पाताः स्युः षोडशैव तु .. १४४..
    त्र्यश्रे द्वादश पातास्तु भवन्ति करपादयोः .
    एतत्प्रमाणं विज्ञेयमुभयोः पूर्वरङ्गयोः .. १४५..
    केवलं परिवर्ते तु गमने त्रिपदी भवेत् .
    दिग्वन्दने पञ्चपदी चतुरश्रे विधीयते .. १४६..
    आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यस्त्र्यश्रस्तालप्रमाणतः .
    तस्मान्न लक्षणं प्रोक्तं पुनरुक्तं भवेद्यतः .. १४७..
    एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो द्विजोत्तमाः .
    त्र्यश्रश्च चतुरश्रश्च शुद्धो भारत्युपाश्रयः .. १४८..
    एवं तावदयं शुद्धः पूर्वरङ्गो मयोदितः .
    चित्रत्वमस्य वक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः .. १४९..
    वृत्ते ह्युत्थापने विप्राः कृते च परिवर्तने .
    चतुर्थकारदत्ताभिः सुमनोभिरलङ्कृते .. १५०..
    उदात्तैर्गानैर्गन्धर्वैः परिगीते प्रमाणतः .
    देवदुन्दुभयश्चैव निनदैयुर्भृशं यतः .. १५१..
    सिद्धाः कुसुममालाभिर्विकिरेयुः समन्ततः .
    अङ्गहारैश्च देव्यस्ता उपनृत्येयुरग्रतः .. १५२..
    यस्ताण्डवविधिः प्रोक्तो नृते पिण्डीसमन्वितः .
    रेचकैरङ्गहारैश्च न्यासोपन्याससंयुतः .. १५३..
    नान्दीपदानां मध्ये तु एकैकस्मिन्पृथक्पृथक् .
    प्रयोक्तव्यो बुधैः सम्यक्चित्रभावमभीप्सुभिः .. १५४..
    एवं कृत्वा यथान्यायं शुद्धं चित्रं प्रयत्नतः .
    ततःपरं प्रयुञ्जीत नाटकं लक्षणान्वितम् .. १५५..
    ततस्त्वन्तर्हिताः सर्वा भवेयुर्दिव्ययोषितः .
    निष्क्रान्तासु च सर्वासु नर्तकीषु ततः परम् .. १५६..
    पूर्वरङ्गे प्रयोक्तव्यमङ्गजातमतःपरम् .
    एवं शुद्धो भवेच्चित्रः पूर्वरङ्गो विधानतः .. १५७..
    कार्यो नातिप्रसङ्गोऽत्र नृतागीतविधिं प्रति .
    गीते वाद्ये च नृत्ते च प्रवृत्तेऽतिप्रसङ्गतः .. १५८..
    खेदो भवेत्प्रयोक्तॄणां प्रेक्षकाणां तथैव च .
    खिन्नानां रसभावेषु स्पष्टता नोपजायते .. १५९..
    ततः शेषप्रयोगस्तु न रागजनको भवेत् .
    (लक्षनेन विना बाह्यलक्षणाद्विस्तृतं भवेत् ..
    लोकशास्त्रानुसारेण तस्मान्नाट्यं प्रवर्तते .. )
    त्र्यश्रं वा चतुरश्रं वा शुद्धं चित्रमथापि वा .. १६०..
    प्रयुज्य रङ्गान्निष्क्रामेत्सूत्रधारः सहानुगः .
    (देवपार्थिवरङ्गानामाशीर्वचनसंयुताम् ..
    कवेर्नामगुणोपेतां वस्तूपक्षेपरूपिकाम् .
    लघुवर्णपदोपेतां वृत्तैश्चित्रैरलङ्कृताम् ..
    अन्तर्यवनिकासंस्थः कुर्यादाश्रावणां ततः .
    आश्रावनावसाने च नान्दीं कृत्वा स सूत्रधृत् ..
    पुनः प्रविश्य रङ्गं तु कुर्यात्प्रस्तावनां ततः .)
    प्रयुज्य विधिनैवं तु पूर्वर~गं प्रयोगतः .. १६१..
    स्थापकः प्रविशेत्तत्र सूत्रधारगुणाकृतिः .
    स्थानं तु वैष्णवं कृत्वा सौष्ठवाञ्गपुरस्कृतम् .. १६२..
    प्रविश्य रङ्गं तैरेव सूत्रधारपदैर्व्रजेत् .
    श्थापक्स्य प्रवेशे तु कर्तव्यऽर्थानुगा ध्रुवा .. १६३..
    त्र्यश्रा वा चतुरश्रा वा तज्ज्ञैर्मध्यलयान्विता .
    कुर्यादनन्तरं चारीं देवरह्मणशंसिनीम् .. १६४..
    सुवाक्यमधुरैः श्लोकेर्नानाभसवरसान्वितैः .
    प्रसाद्य रङ्गं विधिवत्कवेर्नाम च कीर्तयेत् .. १६५..
    प्रस्तवाअ. ततः कुर्यात्काव्यप्रख्यापनाश्रयाम् .
    उद्धात्यकादि कर्तव्यं काव्योपक्षेपणाश्र्यम् ..१६६..
    दिव्ये दिव्याश्रयो भूत्वा मानुषे मानुषाश्रयः .
    दिव्यमानुषसंयोगे दिव्यो वा मानुषोऽपि वा .. १६७..
    मुखबीजानुसदॄशं नानामार्गसमाश्रयम् .
    आआविधैरुपक्षेपैः काव्योपक्षेपणं भवेत् ..१६८..
    प्रस्ताव्यैवं तु निष्क्रामेत्काव्यप्रस्तावकस्ततः .
    एवमेष प्रयोक्तव्यः पूर्वरङ्गो यथाविधि .. १६९..
    य इमं पूर्वरङ्गं तु विधिनैव प्रयोजयेत् .
    नाशुभं प्राप्नुयात्किञ्चित्स्वर्गलोकं च गच्छति .. १७०..
    यश्चापि विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् .
    प्राप्नोत्यपचयं घोरं तिर्यग्ग्योनिं च गच्छति .. १७१..
    न तथाऽग्निः प्रदहति प्रभञ्जनसमीरतः .
    यथा ह्यप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात् .. १७२..
    इत्येवावन्तिपाञ्चालदाक्षिणात्यौढ्रमागधैः .
    कर्तव्य पूर्वरङ्गस्तु द्विप्रमाणविनिर्मितः .. १७३..
    एष वः कथितो विप्राः पूर्वरङ्गाश्रितो विधिः .
    भूयः किं कथ्यतां सम्यङ्नाट्यवेदविधिं प्रति .. १७४..
    इति भारतीये नाट्यशास्त्रे पूर्वरङ्गप्रयोगो नाम पञ्चमोऽध्यायः .

    Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com


नाट्यशास्त्र चतुर्थ अध्याय

.. नाट्यशास्त्रम् अध्याय ४  ..
.. श्रीरस्तु ..
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्

अथ चतुर्थोऽध्यायः .

एवं तु पूजनं कृत्वा मया प्रोक्तः पितामहः .
आज्ञापय प्रभो क्षिप्रं कः प्रयोगः प्रयुज्यताम् .. १..
ततोऽस्म्युक्तो भगवता योजयामृतमन्थनम् .
एतदुत्साहजननं सुरप्रीतिकरं तथा .. २..
योऽयं समवकारस्तु धर्मकामार्थसाधकः .
मया प्राग्ग्रथितो विद्वन्स प्रयोगः प्रयुज्यताम् .. ३..
तस्मिन्समवकारे तु प्रयुक्ते देवदानवाः .
हृष्टाः समभवन्सर्वे कर्मभावानुदर्शनात् .. ४..
कस्यचित्वथ कालस्य मामाहाम्बुजसम्भवः
नाट्यं सन्दर्शयामोऽद्य त्रिनेत्राय महात्मने .. ५..
ततः सार्धं सुरैर्गत्वा वृषभाङ्कनिवेशनम् .
समभ्यर्च्य शिवं पश्चादुवाचेदं पितामहः .. ६..
मया समवाकरस्तु योऽयं सृष्टः सुरोत्तम .
श्रवणे दर्शने चास्य प्रसादं कर्तुमर्हसि .. ७..
पश्याम इति देवेशो द्रुहिणं वाक्यमब्रवीत् .
ततो मामाह भगवान् सज्जो भव महामते .. ८..
ततो हिमवतः पृष्ठे नानानागसमाकुले .
बहुभूतगणाकीर्णे रम्यकन्दरनिर्ज़्हरे .. ९..
पूर्वरङ्गः कृतः पूर्वं तत्रायं द्विजसत्तमाः .
तथा त्रिपुरदाहश्च डिमसंज्ञः प्रयोजितः .. १०..
ततो भूतगणा हृष्टाः कर्नभावानुकीर्तनात् .
महादेवश्च सुप्रीतः पितामहमथाब्रवीत् .. ११..
अहो नाट्यमिदं सम्यक् त्वया सृष्टं महामते .
यशस्यं च शुभार्थं च पुण्यं बुद्धिविवर्धनम् .. १२..
मयापीदं स्मृतं नृत्यं सन्ध्याकालेषु नृत्यता .
नानाकरणसंयुक्तैरङ्गहारैर्विभूषितम् .. १३..
पूर्वरङ्गविधावस्मिंस्त्वया सम्यक्प्रयोज्यताम् .
वर्धमानकयोगेषु गीतेष्वासारितेषु च .. १४..
महागीतेषु चैवार्थान्सम्यगेवाभिनेष्यसि .
यश्चायं पूर्वरङ्गस्तु त्वया शुद्धः प्रयोजितः .. १५..
एभिर्विमिश्रितश्चायं चित्रो नाम भविष्यति .
श्रुत्वा महेश्वरवचः प्रत्युक्तस्तु स्वयंभुवा .. १६..
प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व सुरसत्तम .
ततस्तण्डुं समाहूय प्रोक्तवान् भुवनेश्वरः .. १७..
प्रयोगमङ्गहाराणामाचक्ष्व भरताय वै .
ततो ये तण्डुना प्रोक्तास्त्वङ्गहारा महात्मना.. १८..
तान्वः करणसंयुक्तान्व्याख्यास्यामि सरेचकान् .
स्थिरहस्तोऽङ्गहारस्तु तथा पर्यस्तकः स्मृतः .. १९..
सूचिविद्धस्तथा चैव ह्यपविद्धस्तथैव च .
आक्षिप्तकोऽथ विज्ञेयस्तथा चोद्धट्टितः स्मृतः .. २०..
विष्कम्भश्चैव सम्प्रोक्तस्तथा चैवापराजितः .
विष्कम्भापसृतश्चैअव मत्ताक्रीडस्तथैव च .. २१..
स्वस्तिको रेचितश्चैव पार्श्वस्वस्तिक एव च .
वृश्चिकापसृतः प्रोक्तो भ्रमरश्च तथापरः .. २२..
मत्तस्खलितकश्चैव मदाद्विलसितस्तथा .
गतिमण्डलको ज्ञेयः परिच्छिन्नस्तथैव च .. २३..
परिवृत्तचितोऽथ स्यात्तथा वैशाखरेचितः .
परावृत्तोऽथ विज्ञेयस्तथा चैवाप्यलातकः .. २४..
पार्श्वच्छेदोऽथ सम्प्रोक्तो विद्युद्भ्रान्तस्तथैव च .
ऊरूद्वृत्तस्तथा चैव स्यादालीढस्तथैव च .. २५..
रेचितश्चापि विज्ञेयस्तथैवाच्छुरितः स्मृतः .
आक्षिप्तरेचितश्चैव सम्भ्रान्तश्च तथापरः .. २६..
अपसर्पस्तु विज्ञेयस्तथा चार्धनिकुट्टकः .
द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता अङ्गहारास्तु नामतः .. २७..
एतेषां तु प्रवक्ष्यामि प्रयोगं करणाश्रयम् .
हस्तपादप्रचारश्च यथा योज्यः प्रयोक्तृभिः .. २८..
अङ्गहारेषु वक्ष्यामि करणेषु च वै द्विजाः .
सर्वेषामङ्गहाराणां निष्पत्तिः करणैर्यतः .. २९..
तान्यतः सम्प्रवक्ष्यामि नामतः कर्मतस्तथा .
हस्तपादसमायोगो नृत्यस्य करणं भवेत् .. ३०..
द्वे नृत्तकरणे चैव भवतो नृत्तमातृका .
द्वाभ्यां त्रिभिश्चतुर्भिर्वाप्यङ्गहारस्तु मातृभिः .. ३१..
त्रिभिः कलापकं चैव चतुर्भिः षण्डकं भवेत् .
पञ्चैव करणानि स्युः सङ्घातक इति स्मृतः .. ३२..
षड्भिर्वा सप्तभिर्वापि अष्टभिर्नवभिस्तथा .
करणैरिह संयुक्ता अङ्गहाराः प्रकीर्ताः .. ३३..
एतेषामेव वक्ष्यामि हस्तपादविकल्पनम् .
तलपुष्पपुटं पूर्वं वर्तितं वलितोरु च .. ३४..
अपविद्धं समनखं लीनं स्वस्तिकरेचितम् .
मण्डलस्वस्तिकं चैव निकुट्टकमथापि च .. ३५..
तथैवार्धनिकुट्टं च कटिच्छिन्नं तथैव च .
अर्धरेचितकं चैव वक्षःस्वस्तिकमेव च .. ३६..
उन्मत्तं स्वस्तिकं चैव पृष्ठस्वस्तिकमेव च .
दिक्स्वस्तिकमलातं च तथैव च कटीसमम् .. ३७..
आक्षिप्तरेचितं चैव विक्षिप्ताक्षिप्तकं तथा .
अर्धस्वस्तिकमुद्दिष्टमञ्चितं च तथापरम् .. ३८..
भुजङ्गत्रासितं प्रोक्तमूर्ध्वजानु तथैव च .
निकुञ्चितं च मत्तल्लि त्वर्धमत्तल्लि चैव हि .. ३९..
स्याद्रेचकनिक्कुट्टं च तथा पादापविद्धकम् .
वलितं घूर्णितं चैव ललितं च तथापरम् .. ४०..
दण्डपक्षं तथा चैव भुजङ्गत्रस्तरेचितम् .
नूपुरं चैव सम्प्रोक्तं तथा वैशाखरेचितम् .. ४१..
भ्रमरं चतुरं चैव भुजङ्गाञ्चितमेव च .
दण्डरेचितकं चैव तथा वृश्चिककुट्टितम् ..४२..
कटिभ्रान्तं तथा चैव लतावृश्चिकमेव च .
छिन्नं च करणं प्रोक्तं तथा वृश्चिकरेचितम् .. ४३..
वृश्चिकं व्यंसितं चैव तथा पार्श्वनिकुट्टकम् .
ललाटतिलकं क्रान्तं कुञ्चितं चक्रमण्डलम् .. ४४..
उरोमण्डलमाक्षिप्तं तथा तलविलासितम् .
अर्गलं चाथ विक्षिप्तमावृत्तं दोलपादकम् .. ४५..
विवृत्तं विनिवृत्तं च पार्श्वक्रान्तं निशुम्भितम् .
विद्युत्भ्रान्तमतिक्रान्तं विवर्तितकमेव च .. ४६..
गजक्रीडितकं चैव तलसंस्फोटितं तथा .
गरुडप्लुतकं चैव गण्डसूचि तथापरम् .. ४७..
परिवृत्तं समुद्दिष्टं पार्श्वजानु तथैव च .
गृध्रावलीनकं चैव सन्नतं सूच्यथापि च .. ४८..
अर्धसूचीति करणं सूचिविद्धं तथैव च .
अपक्रान्तं च सम्प्रोक्तं मयूरललितं तथा .. ४९..
सर्पितं दण्डपादं च हरिणप्लुतमेव च .
प्रेङ्खोलितं नितम्बं च स्खलितं करिहस्तकम् .. ५०..
प्रसर्पितकमुद्दिष्टं सिंहविक्रीडतं तथा .
सिंहाकर्षितमुद्वृत्तं तथोपसृतमेव च .. ५१..
तलसंघट्टितं चैव जनितं चावहित्थकम् .
निवेशमेलकाक्रीडमूरूद्वृत्तं तथैव च .. ५२..
मदस्खलितकं चैव विष्णुक्रान्तमथापि च .
सम्भ्रान्तमथ विष्कम्भमुद्घट्टितमथापि च .. ५३..
वृषभक्रीडितं चैव लोलितं च तथापरम् .
नागापसर्पितं चैव शकटास्यं तथैव च .. ५४..
गङ्गावतरणं चैवेत्युक्तमष्टाधिकं शतम् .
अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम् .. ५५..
नृत्ये युद्धे नियुद्धे च तथ गतिपरिक्रमे .
गतिप्रचारे वक्ष्यामि युद्धचारीविकल्पनम् .. ५६..
यत्र तत्रापि संयोज्यमाचार्यैर्नाट्यशक्तिनः .
प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः .. ५७..
चरणस्यानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः .
हस्तपादप्रचारन्तु कटिपार्श्वोरुसंयुतम् .. ५८..
उरःपृष्ठोदरोपेतं वक्ष्यमाणं निबोधत .
यानि स्थानानि याश्चार्यो नृत्यहस्तास्तथैव च .. ५९..
सा मातृकेति विज्ञेया तद्योगात्करणं भवेत् .
कटी कर्णसमा यत्र कोर्परांसशिरस्तथा .. ६०..
समुन्नतमुरश्चैव सौष्ठवं नाम तद्भवेत् .
वामे पुष्पपुटः पार्श्वे पादोऽग्रतलसञ्चरः .. ६१..
तथा च सन्नतं पार्श्वं तलपुष्पपुटं भवेत् .
कुञ्चितौ मणिबन्धे तु व्यावृत्तपरिवर्तितौ .. ६२..
हस्तौ निपतितौ चोर्वोर्वर्तितं करणं तु तत् .
शुकतुण्डौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ .. ६३..
उरू च वलितौ यस्मिन्वलितोरुकमुच्यते .
आवर्त्य शुकतुण्डाख्यमूरुपृष्ठे निपातयेत् .. ६४..
वामहतश्च वक्षःस्थोऽप्यपविद्धं तु तद्भवेत् .
श्लिष्टौ समनखौ पदौ करौ चापि प्रलिम्बितौ .. ६५..
देहः स्वाभाविको यत्र भवेत्समनखं तु तत् .
पताकाञ्जलि वक्षःस्थं प्रसारितशिरोधरम् .. ६६..
निहञ्चितांसकूटं च तल्लिनं करणं स्मृतम् .
स्वस्तिकौ रेचिताविद्धौ विश्लिष्टौ कटिसंश्रितौ .. ६७..
यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः स्वस्तिकरेचितम् .
स्वस्तिकौ तु करौ कृत्वा प्राङ्गमुखोर्ध्वतलौ समौ .. ६८..
तथा च मण्डलं स्थानं मण्डलस्वस्तिकं तु तत् .
निकुट्टितौ यदा हस्तौ स्वबाहुशिरसोऽन्तरे .. ६९..
पादौ निकुट्टितौ चैव ज्ञेयं तत्तु निकुट्टकम् .
अञ्चितौ बाहुशिरसि हस्तस्त्वभिमुखाङ्गुलिः .. ७०..
निकुञ्चितार्धयोगेन भवेदर्थनिकुट्टकम् .
पर्यायशः कटिश्छिन्ना बाह्वोः शिरसि पल्लवौ .. ७१..
पुनःपुनश्च करणं कटिच्छिनं तु तद्भवेत् .
अपविद्धकरः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः .. ७२..
संन्नतं यत्र पार्श्वं च तद्भवेअर्धरेचितम् .
स्वस्तिकौ चरणौ यत्र करौ वक्षसि रेचितौ .. ७३..
निकुञ्चितं तथा वक्षो वक्षस्स्वस्तिकमेव तत् .
आञ्चितेन तु पादेन रेचितौ तु करौ यदा .. ७४..
उन्मतं करणं तत्तु विज्ञेयं नृत्यकोविदैः .
हस्ताभ्यामथ पादाभ्यां भवतः स्वस्तिकौ यदा .. ७५..
तत्स्वस्तिकमिति प्रोक्तं करणं करणार्थिभिः .
विक्षिप्ताक्षिप्तबाहुभ्यां स्वस्तिकौ चरणौ यदा .. ७६..
अपक्रान्तार्धसूचिभ्यां तत्पृष्ठस्वस्तिकं भवेत् .
पार्श्वयोरग्रतश्चैव यत्र श्लिष्टः करो भवेत् .. ७७..
स्वस्तिकौ हस्तपादाभ्यां तद्दिक्स्वस्तिकमुच्यते .
अलातं चरणं कृत्वा व्यंसयेद्दक्षिणं करम् .. ७८..
ऊर्ध्वजानुक्रमं कुर्यादलातकमिति स्मृतम् .
स्वस्तिकापसृतः पादः करौ नाभिकटिस्थितौ .. ७९..
पार्श्वमुद्वाहितं चैव करणं तत्कटीसमम् .
हस्तौ हृदि भवेद्वामः सव्यश्चाक्षिप्तरेचितः ..८०..
रेचितश्चापविद्धश्च तत्स्यादाक्षिप्तरेचितम् .
विक्षिप्तं हस्तपादं च तसैवाक्षेपणं पुनः .. ८१..
यत्र तत्करणं ज्ञेयं विक्षिप्ताक्षिप्तप्तकं द्विजाः .
स्वस्तिकौ चरणौ कृत्वा करिहस्तं च दक्षिणम् .. ८२..
वक्षस्थाने तथा वाममर्धस्वस्तिकमादिशेत् .
व्यावृत्तपरिवृत्तस्तु स एव तु करो यदा .. ८३..
अञ्चितो नासिकाग्रे तु तदञ्चितमुदाहृतम् .
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य त्र्यश्रमूरुं विवर्तयेत् .. ८४..
कटिजानुविवर्ताच्च भुजङ्गत्रासितं भवेत् .
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य जनुस्तनसमं न्यसेत् .. ८५..
प्रयोगवशगौ हस्तावूर्ध्वजानु प्रकीर्तितम् .
वृश्चिकं चरणं कृत्वा करं पार्श्वे निकुञ्चयेत् .. ८६..
नासाग्रे दक्षिणं चैव ज्ञेयं तत्तु निकुञ्चितम् .
वामदक्षिणपादाभ्यां घूर्णमानोपसर्पणैः ..८७..
उद्वेष्टितापविद्धैश्च हस्तैर्मत्तल्ल्युदाहृतम् .
स्स्खलितापसृतौ पादौ वामहस्तश्च रेचितः .. ८८..
सव्यहस्तः कटिस्थः स्यादर्धमत्तल्लि तत्स्मृतम् .
रेचितो दक्षिणो हस्तः पादः सव्यो निकुट्टितः .. ८९..
दोला चैव भवेद्वामस्तद्रेचितनिकुट्टितम् .
कार्यौ नाभितटे हस्तौ प्राङ्मुखौ खटकामुखौ .. ९०..
सूचीविद्धावपक्रान्तौ पादौ पादापविद्धके .
अपविद्धो भवेद्धस्तः सूचीपादस्तथैअव च .. ९१..
तथा त्रिकं विवृत्तं च वलितं नाम तद्भवेत् .
वर्तिताघूर्णितः सव्यो हस्तो वामश्च दोलितः .. ९२..
स्वस्तिकापसृतः पादः करणं घूर्णितं तु तत् .
करिहस्तो भवेद्वामो दक्षिणश्च विवर्तितः .. ९३..
बहुशः कुट्टितः पदो ज्ञेयं तल्ललितं बुधैः .
ऊर्ध्वजानुं विधायाथ तस्योपरि लतां न्यसेत् .. ९४..
दण्ड्पक्षं तत्प्रोक्तं कर्णं नृत्यवेदिभिः .
भुजञ्गत्रासितं कृत्वा यत्रोभावपि रेचितौ .. ९५..
वामपार्श्वस्थ्तौ हस्तौ भुजङ्गत्रस्तरेचितम् .
त्रिकं सुवलितं कृत्वा लतारेचितकौ करौ .. ९६..
नूपुर्श्च तथा पादः करणे नूपुरे न्यसेत् .
रेचितौ हस्तपादौ च कटी ग्रीवा च रेचिता .. ९७..
वैशाखस्थानकेनैतद्भवेवैशाखरेचितम् .
आक्षिप्तः स्वस्तिकः पादः करौ चोद्वेष्टितौ तथा .. ९८..
त्रिकस्य वलनाच्चैव ज्ञेयं भ्रमरकं तु तत् .
अञ्चितः स्यात्करो वामः सव्यश्चतुर एव तु .. ९९..
दक्षिणः कुट्टितः पादश्चतुरं तत्प्रकीर्तितम् .
भुजङ्गत्रासितः पादो दक्षिणो रेचितः करः .. १००..
लताख्यश्च करो वामो भुजङ्गाञ्चितकं भवेत् .
विक्षिप्तं हस्तपादं तु समन्ताद्यत्र दण्डवत् .. १०१..
रेच्यते तद्धि करणं ज्ञेयं दण्डकरेचितम् .
वृश्चिकं चरणं कृत्वा द्वावप्यथ निकुट्टितौ .. १०२..
विधातव्यौ करौ तत्तु ज्ञेयं वृश्चिककुट्टितम् .
सूचिं कृत्वापविद्धं च दक्षिणं चरणं न्यसेत् .. १०३..
रेचिता च कटिर्यत्र कटिभ्रान्तं तदुच्यते .
अञ्चितः पृष्ठतः पादः कुञ्चितोर्ध्वतलाङ्गुलिः .. १०४..
लताख्यश्च करो वामस्तल्लतावृश्चिकं भवेत् .
अलपद्मः कटीदेशे छिन्ना पर्यायशः कटी .. १०५..
वैशाखस्थानकेनेह तच्छिन्नं करणं भवेत् .
वृश्चिकं चरणं कृत्वा स्वस्तिकौ च करवुभौ .. १०६..
रेचितौ विप्रकीर्णौ च करौ वृश्चिकरेचितम् .
बाहुशीर्षाञ्चितौ हस्तौ पादः पृष्ठाञ्चितस्तथा .. १०७..
दूरसन्नतपृष्ठं च वृश्चिकं तत्प्रकीर्तितम् .
आलीढं स्थानकं यत्र करौ वक्षसि रेचितौ .. १०८..
ऊर्ध्वाधो विप्रकीर्णौ च व्यंसितं करणं तु तत् .
हस्तौ तु स्वस्तिकौ पार्श्वे तथा पादो निकुट्टितः .. १०९..
यत्र तत्करणं ज्ञेयं बुधैः पार्श्वनिकुट्टितम् .
वृश्चिकं चरणं कृत्वा पादस्याङ्गुष्ठकेन तु .. ११०..
ललाटे तिलकं कुर्याल्ललाटतिलकं तु तत् .
पृष्ठतः कुञ्चितं कृत्वा व्यतिक्रान्तक्रमं ततः .. १११..
आक्षिप्तौ च करौ कार्यौ क्रान्तके करणे द्विजाः .
आद्यः पादो नतः कार्यः सव्यहस्तश्च कुञ्चितः .. ११२..
उत्तानो वामपार्श्वस्थस्तत्कुञ्चितमुदाहृतम् .
प्रलम्बिताभ्यां बाहुभ्यां यद्गात्रेणानतेन च .. ११३..
अभ्यन्तरापविद्धः स्यात्तज्ज्ञेयं चक्रमण्डलम् .
स्वस्तिकापसृतौ पादावपविद्धक्रमौ यदा .. ११४..
उरोमण्डलकौ हस्तावुरोमण्डलिकस्तु तत् .
आक्षिप्तं हस्तपादं च क्रियते यत्र वेगतः .. ११५..
आक्षिओतं नाम करणं विज्ञेयं तत्द्विजोत्तमाः .
ऊर्ध्वाङ्गुलितलः पादः पार्श्वेनोर्ध्वं प्रसारितः .. ११६..
प्रकुर्यादञ्चिततलौ हस्तौ तलविलासिते .
पृष्ठतः प्रसृतः पादौ द्वौ तालावर्धमेव च .. ११७..
तस्येव चानुगो हस्तः पुरतस्त्वर्गलं तु तत् .
विक्षिप्तं हस्तपादं च पृष्ठतः पार्श्वतोऽपि वा .. ११८..
एकमार्गगतं यत्र तद्विक्षिप्तमुदाहृतम् .
प्रसार्य कुञ्चितं पादं पुनरावर्तयेत् द्रुतम् .. ११९..
प्रयोगवशगौ हस्तौ तदावर्तमुदाहृतम् .
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य पार्श्वात्पार्श्वं तु डोलयेत् .. १२०..
प्रयोगवशगौ हस्तौ डोलापादं तदुच्यते .
आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तयेत् .. १२१..
रेचितौ च तथा हस्तौ विवृत्ते करणे द्विजाः .
सूचीविद्धं विधायाथ त्रिकं तु विनिवर्तयेत् .. १२२..
करौ च रेचितौ कार्यौ विनिवृत्ते द्विजोत्तमः .
पार्श्वक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तादथ पातयेत् .. १२३..
प्रयोगवशगौ हस्तौ पार्श्वक्रान्तं तदुच्यते .
पृष्ठतः कुञ्चितः पादौ वक्षश्चैव समुन्नतम् .. १२४..
तिलके च करः स्थाप्यस्तन्निस्तम्भितमुच्यते .
पृष्ठतो वलितं पादं शिरोघृष्टं प्रसारयेत् .. १२५..
सर्वतो मण्डलाविद्धं विद्युद्भ्रान्तं तदुच्यते .
अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा पुरस्तात्संप्रसारयेत् .. १२६..
प्रयोगवशगौ हस्तावतिक्रान्ते प्रकीर्तितौ .
आक्षिप्तं हस्तपादं च त्रिकं चैव विवर्तितम् .. १२७..
द्वितीयो रेचितो हस्तो विवर्तितकमेव तत् .
कर्णेऽञ्चितः करो वामो लताहस्तश्च दक्षिणः .. १२८..
दोलापादस्तथा चैव गजक्रीडितकं भवेत् .
द्रुतमुत्क्षिप्य चरणं पुरस्तादथ पाअतयेत् .. १२९..
तलसंस्फोटितौ हस्तौ तलसंस्फोटिते मतौ .
पृष्ठप्रसारितः पादः लतारेचितकौ करौ .. १३०..
समुन्नतं शिरश्चैव गरुडप्लुतकं भवेत् .
सूचिपादो नतं पार्श्वमेको वक्षःस्थितः करः .. १३१..
द्वितीयश्चाञ्चितो गण्डे गण्डसूची तदुच्यते ,
ऊर्ध्वापवेष्टितौ हस्तौ सूचीपादो विवर्तितः .. १३२..
परिवृत्तत्रिकं चैव परिवृत्तं तदुच्यते .
एकः समस्थितः पाद ऊरुपृष्ठे स्थितोऽपरः .. १३३..
मुष्टिहस्तश्च वक्षःस्थः पार्श्वजानु तदुच्यते .
पृष्ठप्रसारितः पादः किञ्चितञ्चित जानुकः .. १३४..
यत्र प्रसारितो बाहू तत्स्यात् गृध्रावलीनकम् .
उत्प्लुत्य चरणौ कार्यावग्रतः स्वस्तिकस्थितौ .. १३५..
सन्नतौ च तथा हस्तौ सन्नतं तदुदाहृतम् .
कुञ्चितं पादमुत्क्षिप्य कुर्यादग्रस्थितं भुवि .. १३६..
प्रयोगवशगौ हस्तौ सा सूची परिकीर्तिता .
अलपद्मः शिरोहस्तः सूचीपादश्च दक्षिणः .. १३७..
यत्र तत्करणं ज्ञेअयमर्धसूचीति नामतः .
पादसूच्या यदा पादो द्वितीयस्तु प्रविध्यते .. १३८..
कटिवक्षःस्थितौ हस्तौ सूचीविधं तदुच्यते .
कृत्वोरुवलितं पादमपक्रान्तक्रमं न्यसेत् .. १३९..
प्रयोगवशगौ हस्तवपक्रान्तं तदुच्यते .
वृश्चिकं चरणं कृत्वा रेचितौ च तथा करौ .. १४०..
तथा त्रिकं विवृत्तं च मयूरललितं भवेत् .
अञ्चितापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम् .. १४१..
रेचितौ च तथा हस्तौ तत्सर्पितमुदाहृतम् .
नूपुरं चरणं कृत्वा दण्डपादं प्रसारयेत् .. १४२..
क्षिप्राविद्धकरं चैव दण्डपादं तदुच्यते .
अतिक्रान्तक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् .. १४३..
जङ्घाञ्चितोपरि क्षिप्ता तद्विद्याद्धरिणप्लुतम् .(see the cluster ~Nghaa. A new ligature may be added to represent this cluster)
डोलापादक्रमं कृत्वा समुत्प्लुत्य निपातयेत् ..१४४..
परिवृत्तत्रिकं चैव तत्प्रेङ्खोलितमुच्यते .
भुजावूर्ध्वविनिष्क्रान्तौ हस्तौ चाभि ( धो )मुखाङ्गुली .. १४५..
बद्धा चारी तथ चैव नितम्बे करणे भवेत् .
दोलापादक्रमं कृत्वा हस्तौ तदनुगावुभौअ .. १४६..
रेचितौ घूर्णितौ वापि स्खलितं करणं भवेत् .
एको वक्षःस्थितो हस्तः प्रोद्वेष्टिततलोऽपरः .. १४७..
अञ्चितश्चरणश्चैव प्रयोज्यः करिहस्तके .
एकस्तु रेचितो हस्तो लताख्यस्तु तथा परः .. १४८..
प्रसर्पिततलौ पादौ प्रसर्पितकमेव तत् .
अलातं च पुरःकृत्वा द्वितीयं च द्रुतक्रमम् .. १४९..
हस्तौ पादानुगौ चापि सिंहविक्रीडिते स्मृतौ .
पृष्ठप्रसर्पितः पादस्तथा हस्तौ निकुञ्चितौ .. १५०..
पुनस्तथैव कर्तव्यौ सिंहाकर्ष्तके द्विजाः .
आक्षिप्तहस्तमाक्षिप्तदेहमाक्षिप्तपादकम् .. १५१..
अद्वृत्तगात्रमित्येतदुद्वृतां करणं स्मृतम् .
आक्षिप्तचरणश्चैको हस्तौ तस्यैव चानुगौ .. १५२..
आनतं च तथ गात्रं तयोपसृतकं भवेत्
दोलापादक्रमं कृत्वा तलसङ्घट्टितौ करौ .. १५३..
रेचयेच्च करं वामं तलसङ्घट्टिते सदा .
एको वक्षःस्थितो हस्तो द्व्तीयश्च प्रलम्बितः .. १५४..
तलाग्रसंस्थितः पादो जनिते करणे भवेत् .
जनितं करणं कृत्वा हस्तौ चाभिमुखाङ्गुली .. १५५..
शनैर्निपतितो चैव ज्ञेयं तदवहित्थकम् .
करौ वक्षःस्थितौ कार्यावुरौ निर्भुग्नमेव च .. १५६..
मण्डलस्थानकं चैव निवेशं करणं तु तत् .
तलसञ्चरपादाभ्यामुत्प्लुत्य पतनं भवेत् ..१५७..
संनतं वलितं गात्रमेलकाक्रीडितं तु तत् .
करमावृत्तकरणमूरुपृष्ठेऽञ्चितं न्यसेत् .. १५८..
जङ्घाञ्चिता तथोद्वृत्ता ह्यूरूद्वृत्तं तु तद्भवेत् .
करौ प्रलम्बितौ कार्यो शिरश्च परिवाहितम् .. १५९..
पादौ च वलिताविध्दौअ मदस्खलितके द्विजाः .
पुरः प्रसारितः पादः कुञ्चितो गगनोन्मुखः .. १६०..
करौ च रेचितौ यत्र विष्णुक्रान्तं तदुच्यते .
करमावर्तितं कृत्वा ह्यूरुपृष्ठे निकुञ्चयेत् ..१६१..
ऊरुश्चैव तथाविद्धः सम्भ्रान्तं करणं तु तत् .
अपविद्धः करः सूच्या पादश्चैव निकुट्टितः .. १६२..
वक्षःस्थश्च करो वामो विष्कम्भे करणे भवेत् .
पादावुद्धट्टितौ कार्यौ तलसङ्घट्टितौ करौ .. १६३..
नतश्च पार्श्वं कर्तव्यं बुधैरुद्धट्टिते सदा .
प्रयुज्यालातकं पूर्वं हस्तौ चापि हि रेचयेत् .. १६४..
कुञ्चितावञ्चितौ चैव वृषभक्रीडिते सदा .
रेचितावञ्चितौ हस्तौ लोलितं वर्तितं शिरः .. १६५..
उभयोःपार्श्वयोर्यत्र तल्लोलितमुदाहृतम् .
स्वस्तिकापसृतौ पादौ शिरश्च परिवाहितम्.. १६६..
रेचितौ च तथा हस्तौ स्यातां नागापसर्पिते .
निषण्णाङ्गस्तु चरणं प्रसार्य तलसञ्चरम् .. १६७..
उद्वाहितमुरः कृत्वा शकटास्यं प्रयोजयेत् .
ऊर्ध्वाङ्गुलितलौ पादौ त्रिपताकावधोमुखौ .. १६८..
हस्तौ शिरस्सन्नतं च गङ्गावतरणं त्विति .
यानि स्थानानि याश्चार्यो व्यायामे कथितानि तु .. १६९..
पादप्रचारस्त्वेषां तु करणानामयं भवेत् .
ये चापि नृत्तहस्तास्तु गदिता नृत्तकर्मणि .. १७०..
तेषां समासतो योगः करणेषु विभाव्यते .
प्रायेण करणे कार्यो वामो वक्षःस्थितः करः .. १७१..
चरणश्चानुगश्चापि दक्षिणस्तु भवेत्करः .
चार्यश्चैव तु याः प्रोक्ता नृत्तहस्तास्तथैव च .. १७२..
सा मातृकेति विज्ञेया तद्भेदात्करणानि तु .
अष्टोत्तरशतं ह्येतत्करणानां मयोदितम् .. १७३..
अतः परं प्रवक्ष्यामि ह्यङ्गहारविकल्पनम् .
प्रसार्योत्क्षिप्य च करौ समपादं प्रयोजयेत् .. १७४..
व्यंसितापसृतं सव्यं हस्तमूर्ध्वं प्रसारयेत् .
प्रत्यालीढं ततः कुर्यात् तथैव च निकुट्टकम् .. १७५..
ऊरूद्वृत्तं ततः कुर्यादक्षिप्तं स्वस्तिकं ततः .
नितम्बं करि हस्तं च कटिच्छिन्नं च योगतः .. १७६..
स्थिरहस्तो भवेदेष त्वङ्गहारो हरप्रियः .
तलपुष्पापविद्धे द्वे वर्तितं संनिकुट्टिकम् .. १७७..
ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च .
नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च .. १७८..
एष पर्यस्तको नाम ह्यङ्गहारो हरोद्भवः .
अलपल्लवसूचीं च कृत्वा विक्षिप्तमेव च ..१७९..
आवर्तितं ततः कुर्यात्तथैअव च निकुट्टकम् .
ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च .. १८९..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं सूचीविद्धो भवेदयम् .
अपविद्धं तु करणं सूचीविद्धं तथैव च .. १८१..
उद्वेष्टितेन हस्तेन त्रिकं तु परिवर्तयेत् .
उरोमण्डलकौ हस्तौ कटिच्छिन्नं तथैव च .. १८२..
अपविद्धोऽङ्गहाराश्च विज्ञेयोऽयं प्रयोक्तृभिः .
करणं नूपुरं कृत्वा विक्षिप्तालातके पुनः .. १८३..
पुनराक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकं तथा .
नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च .. १८४..
आक्षिप्तकः स विज्ञेयो ह्यङ्गहारः प्रयोक्तृभिः .
उद्वेष्टितापविद्धस्तु करः पादो निकुट्टितः .. १८५..
पुनस्तैनैव योगेन वामपार्श्वे भवेदथ .
उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम् .. १८६
कर्तव्यं सकटिच्छिन्नं नृत्ये तूद्धट्टिते सदा .
पर्यायोद्वेष्टितौ हस्तौ पादौ चैव निकुट्टितौ .. १८७..
कुञ्चितावञ्चितौअ चैव ह्यूरूद्वृत्तं तथैव च .
चतुरश्रं करं कृत्वा पादेन च निकुट्टकम् .. १८८..
भुजङ्गत्रासितं चैव करं चोद्विष्टितं पुनः .
परिच्छिन्नं च कर्तव्यं त्रिकं भ्रमरकेण तु .. १८९..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं विष्कम्भे परिकीर्तितम् .
दण्डपादं करं चैव विक्षिप्याक्षिप्य चैव हि .. १९०..
व्यंसितं वामहस्तं च सह पादेन सर्पयेत् .
निकुट्टकद्वयं कार्यमाक्षिप्तं मण्डलोरसि .. १९१..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपराजिते .
कुट्टितं करणं कृत्वा भुजङ्गत्रासितं तथा .. १९२..
रेचितेन तु हस्तेन पताकं हस्तमादिशेत् .
आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत ह्युरोमण्डलकं तथा .. १९३..
लताख्यं सकटकच्छिन्नं विष्कम्भापसृते भवेत् .
त्रिकं सुवलितं कृत्वा नूपुरं करणं तथा .. १९४..
भुजङ्गत्रासितं सव्यं तथा वैशाखरेचितम् .
आक्षिप्तकं ततः कृत्वा परिच्छिन्नं तथैव च .. १९५..
बाह्यभ्रमरकं कुर्यादुरोमण्डलमेव च .
नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च .. १९६..
मत्ताक्रीडो भवेदेष ह्यङ्गहारो हरप्रियः .
रेचितं हस्तपादं च कृत्वा वृश्चिकमेव च .. १९७..
पुनस्तेनैव योगेन वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् .
निकुट्टकं तथा चैव सव्यासव्यकृतं क्रमात् ..१९८..
लताख्यः सकटिच्छेदो भवेत्स्वस्तिकरेचिते .
पार्श्वे तु स्वस्तिकं बद्ध्वा कार्यं त्वथ निकुट्टकम् .. १९९..
द्वितीयस्य च पार्श्वस्य विधिः स्याद्यमेव हि .
ततश्च करमावर्त्य ह्यूरूपृष्ठे निपातयेत् .. २००..
ऊरूद्वृत्तं ततः कुर्यादाक्षिप्तं पुनरेव हि .
नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च .. २०१..
पार्श्वस्वस्तिक इत्येष ह्यङ्गहारः प्रकीर्तितः .
वृश्चिकं करणं कृत्वा लताख्यं हस्तमेव च .. २०२..
तमेव च करं भूयो नासाग्रे सन्निकुञ्चयेत् .
तमेवोद्वेष्टितं कृत्वा नितम्बं परिवर्तयेत् .. २०३..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं वृश्चिकापसृते भवेत् .
कृत्वा नूपुरपादं तु तथाक्षिप्तकमेव च .. २०४..
परिच्छिन्नं च कर्तव्यं सूचीपादं तथैव च .
नितम्बं करिहस्तं चाप्युरोमण्डलकं तथा .. २०५ ..
कटीच्छिन्नं ततश्चैव भ्रमरः स तु संज्ञितः .
मतल्लिकरणं कृत्वा करमावर्त्य दक्षिणम् .. १०६..
कपोलस्य प्रदेशे तु कार्यं सम्यङ्निकुञ्चितम्
अपविद्धं द्रुतं चैव तलसंस्फोटसंयुतम् .. २०७..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं मत्तस्खलितके भवेत् .
दोलैः करैः प्रचलितैः स्वस्तिकापसृतैः पदैः .. २०८..
अञ्चितैर्वलितैर्हस्तैस्तलसङ्घट्टितैस्तथा .
निकुट्टितं च कर्तव्यमूरूद्वृतं तथैव च .. २०९..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं मदाद्विलसिते भवेत् .
मण्डलं स्थानकं कृत्वा तथा हस्तौ च रेचितौ .. २१०..
उद्घट्टितेन पादेन मत्तल्लिकरणं भवेत् .
आक्षिप्तं करणं चैव ह्युरोमण्डलमेव च .. २११..
कटिच्छिन्नं तथा चैव भवेत्तु गतिमण्डले .
समपादं प्रयुज्याथ परिच्छिन्नं त्वनन्तरम् .. २१२..
आविद्धेन तु पादेन बाह्यभ्रमरकं तथा .
वामसूच्या त्वतिक्रान्तं भुजङ्गत्रासितं तथा .. २१३..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिच्छिन्ने विधीयते .
शिरसस्तूपरि स्थाप्यौ स्वस्तिअकौ विच्युतौ करौ . २१४..
ततः सव्यं करं चापि गात्रमानम्य रेचयेत् .
पुनरुत्थापयेत्तत्र गात्रमुन्नम्य रेचितम् .. २१५..
लताख्यौ च करौ कृत्वा वृश्चिकं सम्प्रयोजयेत् .
रेचितं करिहस्तं च भुजङ्गत्रासितं तथा .. २१६..
आक्षिप्तकं प्रयुञ्जीत स्वस्तिकं पादमेव च .
पराङ्ग्मुखविधिर्भूय एवमेव भवेदिह .. २१७..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं परिवृत्तकरेचितेए .
रेचितौ सह गात्रेण ह्यपविद्धौ करौ यदा .. २१८..
पुनस्तेनैव देशेन गात्रमुन्नम्य रेचयेत् .
कुर्यान्नूपुरपादं च भुजङ्गत्रासितं तथा .. २१९..
रेचितं मण्डलं चैव बाहुशीर्षे निकुञ्चयेत् .
ऊरूद्वृत्तं तथाक्षिप्तमुरोमण्डलमेव च .. २२०..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्याद्वैशाखरेचिते .
आद्यं तु जनितं कृत्वा पादमेकं प्रसारयेत् ..२२१..
तथैवालातकं कुर्यात् त्रिकं तु परिवर्तयेत् .
अञ्चितं वामहस्तं च गण्डदेशे निकुट्टयेत् .. २२२..
कटिच्छिन्नं तथा चैव परावृत्ते प्रयोजयेत् .
स्वस्तिकं करणं कृत्वा व्यंसितौ च करौ पुनः .. २२३..
अलातकं प्रयुञ्जीत ह्यूर्ध्वजानु निकुञ्चितम् .
अर्धसूची च विक्षिप्तमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा .. २२४..
करिहस्तं कटिच्छिन्नमङ्गहारे ह्यलातके .
निकुट्य वक्षसि करावूर्ध्वजानु प्रयोजयेत् .. २२५..
आक्षिप्तस्वस्तिकं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् .
उरोमण्डलकौ हस्तौ नितम्बं करिहस्तकम् .. २२६..
कटिच्छिन्नं तथा चैव पार्श्वच्छेदे विधीयते .
सूचीवामपदं दध्याद्विद्युद्भ्रान्तं च दक्षिणम् .. २२७..
दक्षिणेन पुनः सूची विद्युद्भ्रान्तं च वामतः .
परिच्छिन्नं तथा चैव ह्यतिक्रान्तं च वामकम् .. २२८..
लताख्यं सकटिच्छिन्नं विद्युद्भ्रान्तश्च स स्मृतः .
कृत्वा नूपुरपादं तु सव्यवामौ प्रलम्बितौ .. २२९..
करौ पार्श्वे ततस्ताभ्यां विक्षिप्तं सम्प्रयोजयेत् .
ताभ्यां सूची तथा चैव त्रिकं तु परिवर्तयेत् .. २३०..
लताख्यं सकटिच्छिन्नं कुर्तादुद्वृत्तके सदा .
आलीढव्यंसितौ हस्तौ बाहुशीर्षे निकुट्टयेत् .. २३१..
नूपुरश्चरणो वामस्तथालातश्च दक्षिणः .
तेनैवाक्षिप्तकं कुर्यादुरोमण्डलकौ करौ ..२३२..
करिहस्तं कटिच्छिन्नमालीढे सम्प्रयोजयेत् .
हस्तं तु रेचितं कृत्वा पार्श्वमानस्य रेचयेत् .. २३३..
पुनस्तेनैव योगेन गात्रमानस्य रेचयेत् .
रेचितं करणं कार्यमुरोमण्डलमेव च .. २३४..
कटिच्छिन्नं तु कर्तव्यमङ्गहारे तु रेचिते .
नूपुरं चरणं कृत्वा त्रिकं तु परिवर्तयेत् ..२३५..
व्यंसितेन तु हस्तेन त्रिकमेव विवर्तयेत् .
वामं चालातकं कृत्वा सूचीमत्रैव योजयेत् ..२३६..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कुर्यादाच्छुरिते सदा .
रेचितौ स्वस्तिकौ पादौ रेचितौ स्वस्तिकौ करौ .. २३७..
कृत्वा विश्लेषमेवं तु तेनैव विधिना पुनः .
पुनरुत्क्षेपणं चैव रेचितैरेव कारयेत् .. २३८..
उद्वृत्ताक्षिप्तके चैव ह्युरोमण्डलमेव च .
नितम्बं करिहस्तं च कटिच्छिन्नं तथैव च .. २३९..
आक्षिप्तरेचितो ह्येष करणानां विधिः स्मृतः .
विक्षिप्त करणं कृत्वा हस्तपादं मुखागमम् .. २४०..
वामसूचिसहकृतं विक्षिपेद्वामकं करम् .
वक्षःस्थाने भवेत्सव्यो वलितं त्रिकमेव च .. २४१..
नूपुराक्षिप्तके चैव ह्यर्धस्वस्तिकमेव च .
नितम्बं करिहस्तं च ह्युरोमण्डलकं तथा .. २४२..
कटिच्छिन्नं च कर्तव्यं सम्भ्रान्ते नृत्तयोक्तृभिः .
अपक्रान्तक्रमं कृत्वा व्यंसितं हस्तमेव च .. २४३..
कुर्यादुद्वेष्टितं चैव ह्यर्धसूचीं तथैव च .
विक्षिप्तं सकटिच्छिन्नमुद्वृत्ताक्षिप्तके तथा .. २४४..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कर्तव्यमपसर्पिते .
कृत्वा नूपुरपादं च द्रुतमाक्षिप्य च क्रमम् .. २४५..
पादस्य चानुगौ हस्तौ त्रिकं च परिवर्तयेत् .
निकुट्य करपादं चाप्युरोमण्डलकं पुनः .. २४६..
करिहस्तं कटिच्छिन्नं कार्यमर्धनिकुट्टके .
द्वात्रिंशदेते सम्प्रोक्ता ह्यङ्गहारा द्विजोत्तमाः .. २४७..
चतुरो रेचकांश्चापि गदतो मे निबोधत .
पादरेचक एकः स्यात् द्वितीयः कटिरेचकः .. २४८..
कररेचकस्तृतीयस्तु चतुर्थः कण्ठरेचकः .
[रेचिताख्यः पृथग्भावे वलने चाभिधीयते ..
उद्वाहनात्पृथग्भावाच्चलनाच्चापि रेचकः .
पार्श्वात्पार्श्वे तु गमनं स्खलितैश्चलितैः पदैः ..
विविधैश्चैव पादस्य पादरेचक उच्यते .
त्रिकस्योद्वर्तनं चैव छटीवलनमेव च ..
तथाऽपसर्पणं चैव कटिरेचक उच्यते .
उद्वर्तनं परिक्षेपो विक्षेपः परिवर्तनम् ..
विसर्पणं च हस्तस्य हस्तरेचक उच्यते .
उद्वाहनं सन्नमनं तथा पार्श्वस्य सन्नतिः ..
भ्रमणं चापि विज्ञेयो ग्रीवाया रेचको बुधैः . ]
रेचकैरङ्गहारैश्च नृत्यन्तं वीक्ष्य शङ्करम् .. २४९..
सुकुमारप्रयोगेण नृत्यन्तीं चैव पाअर्वतीम् .
मृदञ्गभेरीपटहैर्भाण्डडिण्डिमगोमुखैः ..२५०..
पणवैर्ददुरैश्चैव सर्वातोद्यैः प्रवादितैः .
दक्षयज्ञे विनिहते सन्ध्याकाले महेश्वरः .. २५१..
नानाङ्गहारैः प्रानृत्यल्लयतालवशानुगैअः .
पिण्डिबन्धांस्ततो दृष्ट्वा नन्दिभद्रमुखा गणाः .. २५२..
चक्रुस्ते नाम पिण्डीनां बन्धमासां सलक्षणम् .
ईश्वरस्येश्वरी पिन्डी नन्दिनश्चापि पट्टसी .. २५३..
चण्डिकाया भवेत्पिण्डी तथा वै सिंहवाहिनी .
तार्क्ष्यपिण्डी भवेद्विष्णोः पद्मपिण्डी स्वयंभुवः .. २५४..
शक्रस्यैरावती पिण्डी झषपिण्डी तु मान्मथी .
शिखिपिण्डी कुमारस्य रूपपिण्डी भवेच्छ्रियः .. २५५..
धारापिण्डी च जाह्नव्याः पाशपिण्डी यमस्य च ..
वारुणी च नदीपिण्डी याक्षी स्याद्धनदस्य तु .. २५६..
हलपिण्डी बलस्यापि सर्पपिण्डी तु भोगिनाम् .
गाणेश्वरी महापिण्डी दक्षयज्ञविमर्दिनी..२५७..
त्रिशूलाकृतिसंस्थाना रौद्री स्यादन्धकद्विषः .
एवमन्यास्वपि तथा देवतासु यथाक्रमम् .. २५८..
ध्वजभूताः प्रयोक्तव्याः पिण्डीबन्धाः सुचिह्निताः .
रेचका अङ्गहाराश्च पिण्डीबन्धातस्थैव च .. २५९..
सृष्ट्वा भगवता दत्तास्तण्डवे मुनये तदा .
तेनापि हि ततः सम्यग्गानभाण्डसमन्वितः .. २६०..
नृत्तप्रयोगः सृष्टो यः स ताण्डव इति स्मृतः .
ऋषय ऊचुः -
यदा प्राप्त्यर्थमर्थानां तज्ज्ञैरभिनयः कृतः .. २६१..
कस्मानृत्तं कृतं ह्येतत्कं स्वभावमपेक्षते .
न गीतकार्थसम्बद्धं न चाप्यर्थस्य भावकम् .. २६२..
कस्मान्नृत्तं कृतं ह्येतद्गीतेष्वासारितेषु च .
भरतः -
अत्रोच्यते न खल्वर्थं कञ्चिन्नृत्तमपेक्षते .. २६३..
किं तु शोभां प्रजनयेदिति नृत्तं प्रवर्तितम् .
प्रायेण सर्वलोकस्य नृत्तमिष्टं स्वभावतः .. २६४..
मङ्गलमिति कृत्वा च नृत्तमेतत्प्रकीर्तितम् .
विवाअहप्रसवावाहप्रमोदाभ्युअदयादिषु .. २६५..
विनोदकारणं चेति नृत्तमेतत्प्रवर्तितम् .
अतश्चैव प्रतिक्षेपाद्भूतसङ्घैः प्रवर्तिताः.. २६६..
ये गीतकादौ युज्यन्ते सम्यङ्नृत्तविभागकाः.
देवेन चापि सम्प्रोक्तस्तण्डुस्ताण्डवपूर्वकम् .. २६७..
गीतप्रयोगमाश्रित्य नृत्तमेतत्प्रवर्त्यताम् .
प्रायेण ताण्डवविधिर्देवस्तुत्याश्रयो भवेत् ..२६८..
सुकुमारप्रयोगश्च शृङ्गाररससम्भवः .
तस्य तण्डुप्रयुक्तस्य ताण्डवस्य विधिक्रियाम्..२६९..
वर्धमानकमासाद्य सम्प्रवक्ष्यमि लक्षणम् .
कलानां वृद्धिमासाद्य ह्यक्षराणां च वर्धनात् .. २७०..
लयस्य वर्धनाच्चापि वर्धमानकमुच्यते .
कृत्त्वा कुतपविन्यासं यथावद्द्विजसत्तमाः .. २७१..
आसारितप्रयोगस्तु ततः कार्यः प्रयोक्तृभिः .
तत्र तूपोहनं कृत्त्वा तन्त्रीगानसमन्वितम् .. २७२..
कार्यः प्रवेशो नर्तक्या भाण्डवाद्यसमन्वितः .
विशुद्धकरणायां तु जात्यां वाद्यं प्रयोजयेत् ..२७३..
गत्या वाद्यानुसारिण्या तस्याश्चारीं प्रयोजयेत् .
वैशाखस्थानकेनेह सर्वरेचकचारिणी .. २७४..
पुष्पाञ्जलिधरा भूत्वा प्रविशेद्रङ्गमण्डपम् .
पुष्पाञ्जलिं विसृज्याथ रङ्गपीठं परीत्य च .. २७५..
प्रणम्य देवताभ्यश्च ततोऽभिनयमाचरेत् .
यत्राभिनेयं गीतं स्यात्तत्र वाद्यं न योजयेत् .. २७६..
अङ्गहारप्रयोगे तु भाण्डवाद्यं विधीयते .
समं रक्तं विभक्तं च स्फुटं शुद्धप्रहारजम् ..२७७..
नृत्ताङ्गग्राहि वाद्यज्ञैर्वाद्यं योज्यं तु ताण्डवे .
प्रयुज्य गीतवाद्ये तु निष्क्रामेन्नर्तकी ततः .. २७८..
अनेनैव विधानेन प्रविशन्त्यपराः पृथक् .
अन्याश्चानुक्रमेणाथ पिण्डीं बध्नन्ति याः स्त्रियः .. २७९..
तावत्पर्यस्तकः कार्यो यावत्पिण्डी न बध्यते .
पिण्डीं बद्ध्वा ततः सर्वा निष्क्रामेयुः स्त्रियस्तु ताः .. २८०..
पिण्डीबन्धेषु वाद्यं तु कर्तव्यमिह वादकैअः .
पर्यस्तकप्रमाणेन चित्रौघकरणान्वितम् .. २८१..
तत्रोपवाहनं भूयः कार्यं पूर्ववदेव हि .
ततश्चासारितं भूयो गायनं तु प्रयोजयेत् .. २८२..
पूर्वेणैव विधानेन प्रविशेच्चापि नर्तकी .
गीतकार्थं त्वभिनयेद् द्वितीयासारितस्य तु .. २८३..
तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तेनापि प्रदर्शयेत् .
आसारिते समाप्ते तु निष्क्रामेन्नर्तकी ततः .. २८४..
पूर्ववत्प्रविशन्त्यन्याः प्रयोगः स्यात्स एव हि .
एवं पदे पदे कार्यो विधिरासारितस्य तु .. २८५..
भाण्डवाद्यकृते चैव तथा गानकृतेऽपि च .
एका तु प्रथमं योज्या द्वे द्वितीयं तथैव च .. २८६..
तिस्रो वस्तु तृतीयं तु चतस्रस्तु चतुर्थकम् .
पिण्डीनां विधयश्चैव चत्वारः सम्प्रकीर्तिताः .. २८७..
पिण्डी शृङ्खलिका चैव लताबन्धोऽथ भेद्यकः .
पिण्डीबन्धस्तु पिण्डत्वाद्गुल्मः शृङ्खलिका भवेत् .. २८८..
जालोपनद्धा च लता सनृत्तो भेद्यकः स्मृतः .
पिण्डीबन्धः कनिष्ठे तु शृङ्खला तु लयान्तरे .. २८९..
मध्यमे च लताबन्धो ज्येष्ठे चैवाथ भेद्यकः .
पिण्डीनां विविधा योनिर्यन्त्रं भद्रासनं तथा .. २९०..
शिक्षायोगस्तथा चैव प्रयोक्तव्यः प्रयोक्तृभिः .
एवं प्रयोगः कर्तव्यो वर्धमाने तपोधनाः .. २९१..
गीतानां छन्दकानां च भूयो वक्ष्याम्यहं विधिम् .
यानि वस्तुनिबद्धानि यानि चाङ्गिकृतानि तु .. २९२..
गीतानि तेषां वक्ष्यामि प्रयोगं नृत्तवाद्ययोः .
तत्रावतरणं कार्यं नर्तक्याः सार्वभाण्डिकम् .. २९३..
क्षेपप्रतिक्षेपकृतं भाण्डोपोहनसंस्कृतम् .
प्रथमं त्वभिनेयं स्यद्गीतके सर्ववस्तुकम् .. २९४
तदेव च पुनर्वस्तु नृत्तेएनापि प्रदर्शेयत् .
यो विधिः पूर्वमुक्तस्तु नृत्ताभिनयवादिते .. २९५..
आसारितविधौ स स्याद्गीतानां वस्तुकेष्वपि .
एवं वस्तुनिबन्धानां गीतकानां विधिः स्मृतः .. २९६..
शृणुताङ्गनिबद्धानां गीतानामपि लक्षणम् .
य एव वस्तुकविधिर्नृत्ताभिनयवादिते .. २९७..
तमेवाङ्गनिबद्धेषु च्छन्दकेष्वपि योजयेत् .
वाद्यं गुर्वक्षरकृतं तथाल्पाक्षरमेव च .. २९८..
मुखे सोपोहने कुर्याद्वर्णानां विप्रकर्षतः .
यदा गीतिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते .. २९९..
तत्राद्यमभिनेयं स्याच्छेषं नृत्तेन योजयेत् .
यदा गीतिवशादङ्गं भूयो भूयो निवर्तते .. ३००..
त्रिपाणिलयसंयुक्तं तत्र वाद्यं प्रयोजयेत् .
यथा लयस्तथा वाद्यं कर्तव्यमिह वादकैः .. ३०१..
[ततं चानुगतं चापि ओघं च करणान्वितम् .
स्थिरे तत्त्वं (तं)प्रयोक्तव्यं मध्ये चानुगतं भवेत् ..
भूयश्चौघः प्रयोक्तव्यस्त्वेष वाद्यगतो विधिः .
छन्दोगीतकमासाद्य त्वङ्गानि परिवर्तयेत् ..
एष कार्यो विधिर्नित्यं नृत्ताभिनयवादिते .
यानि वस्तुनिबद्धानि तेषामन्ते ग्रहो भवेत् ..
अङ्गानां तु परावृत्तावादावेव ग्रहो मतः ..]
एवमेष विधिः कार्यो गीतेष्वासारितेष्वपि .
देवस्तुत्याश्रयं ह्येतत्सुकुमारं निबोधत .. ३०२..
स्त्रीपुंसयोस्तु संलापो यस्तु कामसमुद्भवः .
तज्ज्ञेयं सुकुमारं हि शृङ्गाररससम्भवम् .. ३०३..
यस्यां यस्यामवस्थायां नृत्तं योज्यं प्रयोक्तृभिः .
तत्सर्वंं संप्रवक्ष्यामि तच्च मे शृणुत द्विजाः .. ३०४..
अङ्गवस्तुनिवृत्तौ तु तथा वर्णनिवृत्तिषु .
तथा चाभुदयस्थाने नृत्तं तज्ज्ञः प्रयोजयेत् .. ३०५..
यत्तु संदृश्यते किञ्चिद्दम्पत्योर्मदनाश्रयम् .
नृत्तं तत्र प्रयोक्तव्यं प्रहर्षार्थगुणोद्भवम् .. ३०६..
यत्र सन्निहिते कान्ते ऋतुकाअलादिदर्शनम् .
गीतकार्थाभिसंबद्धं नृत्तं तत्रापि चेष्यते .. ३०७..
खण्डिअता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा .
यस्मिन्नङ्गे तु युवतिर्न नृत्तं तत्र न योजयेत् ..३०८..
सखीप्रवृत्ते संलापे तथाऽसन्निहिते प्रिये .
न हि नृत्तं प्रयोक्तव्यं यस्या न प्रोषितः प्रियः .. ३०९..
[दूत्याश्रयं यदा तु स्यादृतुकालादि दर्शनम् .
औत्सुक्यचिन्तासंबद्धं न नृत्तं तत्र योजयेत् ..]
यस्मिन्नङ्गे प्रसादं तु गृह्नीयान्नायिका क्रमात् .
ततःप्रभृति नृत्तं तु शेषेष्वङ्गेषु योजयेत् .. ३१०..
देवस्तुत्याश्रयकृतं यदङ्गं तु भवेदथ .
माहेश्वरैरङ्गहारैरुद्धतैस्तत्प्रयोजयेत् ..३११..
यत्तु शृङ्गारसंबद्धं गानं स्त्रीपुरुषाश्रयम् .
देवीकृतैरङ्गहारैर्ललितैस्तत्प्रयोजयेत् .. ३१२..
चतुष्पदा नर्कुटके खञ्जके परिगीतके .
विधानं सम्प्रवक्ष्यामि भाण्डवाद्यविधिं प्रति .. ३१३..
खञ्जनर्कुटसंयुक्ता भस्वेद्या तु चतुष्पदा .
पादान्ते सन्निपाते तु तस्या भाण्डग्रहो भवेत् .. ३१४..
या ध्रुवा छन्दसा यक्ता समपादा समाक्षरा .
तस्याः पादावसाने तु प्रदेशिन्या ग्रहो भवेत् ..३१५..
कृत्वैकं परिवर्तं तु गानस्याभिनयस्य च .
पुनः पादनिवृत्तिं तु भाण्डवाद्येन योजयेत् ..३१६..
अ~ङ्गवस्तुनिवृतौ तु वर्णान्तरनिवृत्तिषु .
तथोपस्थापने चैव भाण्डवाद्यं प्रयोजयेत् .. ३१७..
येऽपि चान्तरमार्गास्स्युः तन्त्रिवाक्करणैः कृताः .
तेषु सूची प्रयोक्तव्या भाण्डेन सह ताण्डवे .. ३१८
महेश्वरस्य चरितं य इदं सम्प्रयोजयेत्
सर्वपापविशुद्धात्मा शिवलोकं स गच्छति .. ३१९..
एवमेष विधिः सृ(र्दृ)ष्टस्ताण्डवस्य प्रयोगतः .
भूयः किं कथ्यतामन्यन्नाट्यवेदविधिं प्रति .. ३२०..

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे ताण्डवलक्षणं नाम चतुर्थोऽध्यायः ..

Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्र तृतीय अध्याय

. नाट्यशास्त्रम् अध्याय ३ ..
.. श्रीरस्तु ..
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्

अथ तृतीयोध्यायः .
सर्वलक्षणसंपन्ने कृते नाट्यगृहे शुभे .
गावो वसेयुः सप्ताहं सह जप्यपरैर्द्विजैः .. १..
ततोऽधिवासयेद्वेश्म रङ्गपीठं तथैव च .
मन्त्रपूतेन तोयेन प्रोक्षिताङ्गो निशागमे .. २..
यथास्थानान्तरगतो दीक्षितः प्रयतः शुचिः .
त्रिरात्रोपोषितो भूत्वा नाट्याचार्योऽहताम्बरः .. ३..
नमस्कृत्य महादेवं सर्वलोकोद्भवं भवम् .
जगत्पितामहं चैव विष्णुमिन्द्रं गुहं तथा .. ४..
सरस्वतीं च लक्ष्मीं च सिद्धिं मेधां धृतिं स्मृतिम् .
सोमं सूर्यं च मरुतो लोकपालांस्तथाश्विनौ .. ५..
मित्रमग्निं सुरान्वर्णान् रुद्रान्कालं कलिं तथा .
मृत्युं च नियतिं चैव कालदण्डं तथैव च .. ६..
विष्णुप्रहरणं चैव नागराजं च वासुकिम् .
वज्रं विद्युत्समुद्रांश्च गन्धर्वाप्सरसो मुनीन् .. ७..
भूतान् पिशाचान् यक्षांश्च गुह्यकांश्च महेश्वरान् .
असुरान्नाट्यविघ्नांश्च तथाऽन्यान्दैत्यराक्षसान् .. ८..
तथा नाट्यकुमारीश्च महाग्रामण्यमेव च .
यक्षांश्च गुह्यकांश्चैव भूतसङ्घास्तथैव च .. ९..
एतांश्चान्यांश्च देवर्षीन्प्रणम्य रचिताञ्जलिः .
यथास्थानान्तरगतान्समावाह्य ततो वदेत् .. १०..
भवद्भिर्नो निशायां तु कर्तव्यः सम्परिग्रहः .
साहाय्यं चैव दातव्यमस्मिन्नाट्ये सहानुगैः .. ११..
सम्पूज्य सर्वानेकत्र कुतपं सम्प्रयुज्य च .
जर्जराय प्रयुञ्जीत पूजां नाट्यप्रसिद्धये .. १२..
त्वं महेन्द्रप्रहरणं सर्वदानवसूदनम् .
निर्मितस्सर्वदेवैश्च सर्वविघ्ननिबर्हण .. १३..
नृपस्य विजयं शंस रिपूणां च पराजयम् .
गोब्राह्मणशिवं चैव नाट्यस्य च विवर्धनम् .. १४..
एवं कृत्वा यथान्यायमुपास्यं नाट्यमण्डपे .
निशायां तु प्रभातायां पूजनं प्रक्रमेदिह .. १५..
आर्द्रायां वा मघायां वा याम्ये पूर्वेषु वा त्रिषु .
आश्लेषामूलयोर्वापि कर्तव्यं रङ्गपूजनम् .. १६..
आचार्येण तु युक्तेन शुचिना दीक्षितेन च .
रङ्गस्योद्योतनं कार्यं देवतानां च पूजनम् .. १७..
दिनान्ते दारुणे घोरे मुहूर्ते यमदैवते .
आचम्य तु यथान्यायं देवता वै निवेशयत् .. १८..
रक्ताः प्रतिसराः सूत्रं रक्तगन्धाश्च पूजिताः .
रक्ताः सुमनसश्चैव यच्च रक्तं फलं भवेत् .. १९..
यवैस्सिद्धार्थकैर्लाजैरक्षतैः शालितण्डुलैः .
नागपुष्पस्य चूर्णेन वितुषाभिः प्रियङ्गुभिः .. २०..
एतैर्द्रव्यैर्युतं कुर्याद्देवतानां निवेशनम् .
आलिखेन्मण्डलं पूर्वं यथास्थानं यथाविधिः .. २१..
समन्तस्तश्च कर्तव्यं हस्ता षोडश मण्डलम् .
द्वाराणि चात्र कुर्वीत विधानेन चतुर्दिशम् .. २२..
मध्ये चैवात्र कर्तव्ये द्वे रेखे तिर्यगूर्ध्वगे .
तयोः कक्ष्याविभागेन दैवतानि निवेशयत् .. २३..
पद्मोपविष्टं ब्रह्माणं तस्य मध्ये निवेशयेत् .
आदौ निवेश्यो भगवान्सार्धं भूतगणैः शिवः .. २४..
नारायणो महेन्द्रश्च स्कन्दः सूर्योऽश्विनौ शशी .
सरस्वती च लक्ष्मीश्च श्रद्धा मेधा च पूर्वतः .. २५..
पूर्वदक्षिणतो वह्निर्निवेश्यः स्वाहया सह .
विश्वेदेवाः सगन्धर्वा रुद्राः सर्पगणास्तथा .. २६..
दक्षिणेन निवेश्यस्तु यमो मित्रश्च सानुगः .
पितॄन्पिशाचानुरगान् गुह्यकांश्च निवेशयत् .. २७..
नैॠत्यां राक्षसांश्चैव भूतानि च निवेशयत् .
पश्चिमायां समुद्रांश्च वरुणं यादसां पतिम् .. २८..
वायव्यायां दिशि तथा सप्त वायून्निवेशयेत् .
तत्रैव विनिवेश्यस्तु गरुडः पक्षिभिः सह .. २९..
उत्तरस्यां दिशि तथा धनदं संनिविएशयेत् .
नाट्यस्य मातॄश्च तथा यक्षानथ सगुह्यकान् .. ३०..
तथैवोत्तरपूर्वायां नन्द्याद्यांश्च गणेश्वरान् .
ब्रह्मर्षिभूतसंघांश्च यथाभागं निवेशयत् .. ३१..
स्तम्भे सनत्कुमारं तु दक्षिणे दक्षमेव च .
ग्रामण्यमुत्तरे स्तम्भे पूजार्थं संनिविशयेत् .. ३२..
अनेनैअव विधानेन यथास्थानं यथाविधि .
सुप्रसादानि सर्वाणि दैवतानि निवेशयत् .. ३३..
स्थाने स्थाने यथान्यायं विनिवेश्य तु देवताः .
तासां प्रकुर्वीत ततः पूजनं तु यथार्हतः .. ३४..
देवताभ्यस्तु दातव्यं सितमाल्यानुलेपनम् .
गन्धर्ववह्निसूर्योभ्यो रक्तमाल्यानुलेपनम् .. ३५..
गन्धं माल्यं च धूपं च यथावदनुपूर्वशः .
दत्वा ततः प्रकुर्वीत बलिं पूजां यथाविधिः .. ३६..
ब्रह्माणं मदुकर्पेण पायसेन सरस्वतीम् .
शिवविष्णुमहेन्द्राद्याः सम्पूज्या मोदकैरथ .. ३७..
घृतौदनेन हुतभुक्सोमर्कौ तु गुडौदनैः .
विश्वेदेवाः सगन्धर्वा मुनयो मधुपायसैः .. ३८..
यममित्रौ च सम्पूज्यावपूपैर्मोदकैस्तथा .
पितॄन्पिशाचानुरगान् सर्पिःक्षीरेण तर्पयेत् .. ३९..
पक्वानेन तु मांसेन सुरासीथुफलासवैः .
अर्चयेद्भूतसंघांश्च चणकैः पललाप्लुतैः .. ४०..
अनेनैव विधानेन सम्पूज्या मत्तवारणी .
पक्वामेन तु मांसेन सम्पूज्या रक्षसां गणाः .. ४१..
सुरामांसप्रदानेअन दानवान्प्रतिपूजयेत् .
शेषान्देवगणांस्तज्ज्ञः सापूपोत्कारिकौदनैः .. ४२..
मत्स्यैश्च पिष्टभक्ष्यैश्च सागरान्सरितस्तथा .
सम्पूज्य वरुणं चापि दातव्यं घृतपायसम् .. ४३..
नानाफूलफलश्चापि मुनीन्सम्प्रतिपूजयेत् .
वायूंश्च पक्षिणश्चैव विचित्रैर्भक्ष्यभोजनैः .. ४४..
मातॄर्नाट्यस्य सर्वास्ता धनदं च सहानुगैः .
अपूपैर्लाजिकामिश्रैर्भक्ष्यभोज्यैश्च पूजयेत् .. ४५..
एवमेषां बलिः कार्यो नानाभोजनसंश्रयः .
पुनर्मन्त्रविधानेन बलिकर्म च वक्ष्यते .. ४६..
देवदेव महाभाग सर्वलोकपितामह .
मन्त्रपूतमिमं सर्वं प्रतिगृह्णीष्व मे बलिम् .. ४७..
देवदेव महाभाग गणेश त्रिपुरान्तक .
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः .. ४८..
नारायणामितगते पद्मनाभ सुरोत्तम .
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयार्पितः .. ४९..
पुरन्दरामरपते वज्रपाणे शतक्रतो .
प्रगृह्यतां बलिर्देव विधिमन्त्रपुरस्कृतः .. ५०..
देवसेनापते स्कन्द भगवन् शङ्करप्रिय .
बलिः प्रीतेन मनसा षण्मुख प्रतिगृह्यताम् .. ५१..
( महादेव महायोगिन्देवदेव सुरोत्तम .
संप्रगृह्य बलिं देव रक्ष विघ्नात्सदोत्थितात् .. )
देवि देवमहाभागे सरस्वति हरिप्रिये .
प्रगृह्यतां बलिर्मातर्मया भक्त्या समर्पितः .. ५२..
नानानिमित्तसम्भूताः पौलस्त्याः सर्व एव तु
राक्षसेन्द्रा महासत्वाः प्रतिगृह्णीत मे बलिम् .. ५३..
लक्ष्मीः सिद्धिर्मतिर्मेधा सर्वलोकनमस्कृताः .
मन्त्रपूतमिमं देव्यः प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम् .. ५४..
सर्वभूतानुभावज्ञ लोकजीवन मारुत .
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः .. ५५..
देववक्त्र सुरश्रेष्ठ धूमकेतो हुताशन .
भक्त्या समुद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम् .. ५६..
सर्वग्रहाणां प्रवर तेजोराशे दिवाकर .
भक्त्या मयोद्यतो देव बलिः सम्प्रति गृह्यताम् .. ५७..
सर्वग्रहपते सोम द्विजराज जगत्प्रिय .
प्रगृह्यतामेष बलिर्मन्त्रपूतो मयोद्यतः .. ५८..
महागणेश्वराः सर्वे नन्दीश्वरपुरोगमाः .
प्रगृतां बलिर्भक्त्या मया सम्प्रति चोदितः .. ५९..
नमः पितृभ्यः सर्वेभ्यः प्रतिगृह्णन्त्विमं बलिम् .
( भूतेभ्यश्च नमो नित्यं येषामेष बलिः प्रियः .)
कामपाल नमो नित्यं यस्यायं ते विधिः कृतः .. ६०..
नारदस्तुम्बरुश्चैव विश्वावसुपुरोगमाः .
परिगृह्णन्तु मे सर्वे गन्धर्वा बलिमुद्यतम् .. ६१..
यमो मित्रश्च भगवानीश्वरौ लोकपूजितौ .
इमं मे प्रतिगृह्णीतां बलिः मन्त्रपुरस्कृतम् .. ६२..
रसातलगतेभ्यश्च पन्नगेभ्यो नमो नमः .
दिशन्तु सिद्धिं नाट्यस्य पूजिताः पापनाशनाः .. ६३..
सर्वाम्भसां पतिर्देवो वरुणो हंसवाहनः .
पूजितः प्रीतमानस्तु ससमुद्रनदीनदः .. ६४..
वैनतेय महासत्व सर्वपक्षिपते विभो .
प्रगृह्यतां बलिर्देव मन्त्रपूतो मयोद्यतः .. ६५..
धनाध्यक्षो यक्षपतिर्लोकपालो धनेश्वरः .
सगुह्यकस्सयक्षश्च प्रतिगृह्णातु मे बलिम् .. ६६..
नमोऽस्तु नाट्यमातृभ्यो ब्राह्म्याद्याभ्यो नमोनमः .
सुमुखीभिः प्रसन्नाभिर्बलिरद्य प्रगृह्यताम् .. ६७..
रुद्रप्रहरणं सर्वं प्रतिगृह्णातु मे बलिम् .
विष्णुप्रहरणं चैव विष्णुभक्त्या मयोद्यतम् .. ६८..
तथा कृतान्तः कालश्च सर्वप्राणिवधेश्वरौ .
मृत्युश्च नियतिश्चैव प्रतिगृह्णातु मे बलिम् .. ६९..
याश्चास्यां मत्तवारण्यां संश्रिता वस्तुदेवताः .
मन्त्रपूतमिमं सम्यक्प्रतिगृह्णन्तु मे बलिम् .. ७०..
अन्ये ये देवगन्धर्वा दिशो दश समाश्रिताः .
दिव्यान्तरिक्षाभौमाश्च तेभ्यश्चायं बलिः कृतः .. ७१..
कुम्भं सलिलसम्पूर्णं पुष्पमालापुरस्कृतम् .
स्थापयेद्रङ्गमध्ये तु सुवर्णं चात्र दापयेत् .. ७२..
( आतोद्यानि तु सर्वाणि कृत्वा वस्त्रोत्तराणि तु .
गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यैर्भोज्यैश्च पूजयेत् ..
पूजयित्वा तु सर्वाणि दैवतानि यथाक्रमम् .
जर्जरस्त्वभिसम्पूज्यः स्यात्ततो विघ्नजर्जरः .. ७३..
श्वेतं शिरसि वस्त्रं स्यान्नीलं रौद्रे च पर्वणि .
विष्णुपर्वणि वै पीतं रक्तं स्कन्दस्य पर्वणि .. ७४..
मृडपर्वणि चित्रं तु देयं वस्त्रं हितार्थिना .
सदृशं च प्रदातव्यं धूपमाल्यानुलेपनम् .. ७५..
आतोद्यानि तु सर्वाणि वासोभिरवगुण्ठयेत् .
गन्धैर्माल्यैश्च धूपैश्च भक्ष्यभोजैश्च पूजयेत् .. ७६..
सर्वमेवं विधिं कृत्वा गन्धमाल्यानुलेपनैः .
विघ्नजर्जरणार्थं तु जर्जरं त्वभिमन्त्रयेत् .. ७७..
अत्र विघ्नविनाशार्थं पितामहमुखैस्सुरैः .
निर्मितस्त्वं महावीर्यो वज्रसारो महातनुः .. ७८..
शिरस्ते रक्षतु ब्रम्हा सर्वैर्देवगुणैअः तह .
द्वितीयं च हरः पर्व तृतीयं च जनार्दनः .. ७९..
चतुर्थं च कुमारस्ते पञ्चमं पन्नगोत्तमः .
नित्यं सर्वेऽपि पान्तु त्वां सुरार्थे च शिवो भव .. ८०..
नक्षत्रेऽभिजिति त्वं हि प्रसूतोऽहितसूदन .
जयं चाभ्युदयं चैव पार्थिवस्य समावह .. ८१..
जर्जरं पूजयित्वैअवं बलिं सर्वं निविद्य च .
अग्नौ होमं ततः कुर्यान्मन्त्राहुइतिपुरस्कृतम् .. ८२..
हुताश एव दीप्ताभिरुल्काभिः परिमार्जनम् .
नृपतेर्नर्तकीनां च कुर्याद्दीप्त्यभिवर्धनम् .. ८३..
अभिद्योत्य सहातोद्यैर्नृपतिं नर्तकीस्तथा .
मन्त्रपूतेन तोयेन पुनरभ्युक्ष्य तान्वदेत् .. ८४..
महाकुले प्रसूताः स्थ गुणौघैश्चाप्यलङ्कृताः .
यद्वो जन्मगुणोपेतं तद्वो भवतु नित्यशः .. ८५..
एवमुक्त्वा ततो वाक्यं नृपतैर्भूतये बुधः .
नाट्ययोगप्रसिद्ध्यर्थमाशिषस्सम्प्रयोजयेत् .. ८६..
सरस्वती धृतिर्मेधा ह्रीः श्रीर्लक्ष्मीस्स्मृतिर्मतिः .
पान्तु वो मातरः सौम्यास्सिद्धिदाश्च भवन्तु वः .. ८७..
होमं कृत्वा यथान्यायं हविर्मन्त्रपुरस्कृतम् .
भिन्द्यात्कुम्भं ततश्चैव नाट्याचार्यः प्रयत्नतः .. ८८..
अभिन्ने तु भवेत्कुम्भे स्वामिनः शत्रुतो भयम् .
भिन्ने चैव तु विज्ञेयः स्वामिनः शत्रुसंक्षयः .. ८९..
भिन्ने कुम्भे ततश्चैव नाट्यचार्यः प्रयत्नतः .
प्रगृह्य दीपिकां दीप्तां सर्वं रङ्गं प्रदीपयेत् .. ९०..
क्ष्वेडितैः स्फोटितैश्चैव वल्गितैश्च प्रधावितैः .
रङ्गमध्ये तु तां दीप्तां सशब्दां सम्प्रयोजयेत् .. ९१..
शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैर्मृदङ्गपणवैस्तथा .
सर्वातोद्यैः प्रणदितै रङ्गे युद्धानि कारयेत् .. ९२..
तत्र च्छिन्नं व भिन्नं च दारितं च सशोणितम् .
क्षतं प्रदीप्तमायस्तं निमित्तं सिद्धिलक्षणम् .. ९३..
सम्यगिष्टस्तु रङ्गो वै स्वामिनः शुभमावहेत् .
पुरस्याबालवृद्धस्य तथा जानपदस्य च .. ९४..
दुरिष्टस्तु तथा रङ्गो दैवतैर्दुरधिष्ठितः .
नाट्यविध्वसनं कुर्यान्नृपस्य च तथाऽशुभम् .. ९५..
य एवं विधिमुत्सृज्य यथेष्टं सम्प्रयोजयेत् .
प्राप्नोत्यपचयं शीघ्रं तिर्यग्योनिं च गच्छति .. ९६..
यज्ञेन सम्मितं ह्येतद्रङ्गदैवतपूजनम् .
अपूजयित्वा रङ्गं तु नैव प्रेक्षां प्रयोजयेत् .. ९७..
पूजिताः पूजयन्त्येते मानिता मानयन्ति च .
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम् .. ९८..
न तथा प्रदहत्यग्निः प्रभञ्जनसमीरितः .
यथा ह्यपप्रयोगस्तु प्रयुक्तो दहति क्षणात् .. ९९..
शास्त्रज्ञेन विनीतेन शुचिना दीक्षितेन च .
नाट्याचार्येण शान्तेन कर्तव्यं रङ्गपूजनम् ..१००..
स्थानभ्रष्टं तु यो दद्याद्बलिमुद्विग्नमानसः .
मन्त्रहीनो यथा होता प्रायश्चित्ती भवेत्तु सः .. १०१..
इत्ययं यो विधिर्दृष्टो रङ्गदैवतपूजने .
नवे नाट्यगृहे कार्यः प्रेक्षायां च प्रयोक्तृभिः .. १०२..

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे रङ्गदैवतपूजनं नाम तृतीयोऽध्यायः समाप्तः .