गुरुवार, 7 अप्रैल 2011

नाट्यशास्त्रम् अध्याय २२

.. नाट्यशास्त्रम् अध्याय २२ ..
.. श्रीरस्तु ..
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
अथ द्वाविंशोऽध्यायः .
सामान्याभिनयो नाम ज्ञेयो वागङ्गसत्त्वजः .
तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यं सत्त्वे प्रतिष्ठितम् .. १..
सत्त्वातिरिक्तोऽभिनयो ज्येष्ठ इत्यभिधीयते .
समसत्त्वो भवेन्मध्यः सत्वहीनोऽधमः स्मृतः .. २..
अव्यक्तरूपं सत्त्वं हि विज्ञेयं भावसंश्रयम् .
यथास्थानरसोपेतं रोमाञ्चास्रादिभिर्गुणैः .. ३..
अलङ्कारास्तु नाट्यज्ञैर्ज्ञेया भावरसाश्रयाः .
यौवनेऽभ्यधिकाः स्त्रीणा विकारा वक्त्रगात्रजाः .. ४..
आदौ त्रयोऽङ्गजस्तेषां दश स्वाभाविकाः परे .
अयत्नजाः पुनः सप्त रसभावोपबृंहिताः .. ५..
देहात्मकं भवेत्सत्त्वं सत्त्वाद्भावः समुत्थितः .
भावात्समुत्थितो हावो हावाद्धेला समुत्थिता .. ६..
हेला हावश्च भावश्च परस्परसमुत्थिताः .
सत्त्वभेदे भवन्त्येते शरीरे प्रकृतिस्थिताः .. ७..
वागङ्गमुखरागैश्च सत्त्वेनाभिनयेन च .
कवेरन्तर्गतं भावं भावयन्भाव उच्यते .. ८..
[भावस्यातिकृतं सत्त्वं व्यतिरिक्त.म् स्वयोनिषु .
नैकावस्थान्तरकृतं भावं तमिह निर्दिशेत्].. ९..
तत्राक्षिभ्रूविकाराढ्यः शृङ्गाराकारसूचकः .
सग्रीवारेचको ज्ञेयो हावः स्थितसमुत्थितः .. १०..
यो वै हावः स एवैषा शृङ्गाररससंभवा .
समाख्याता बुधैर्हेला ललिताभिनयात्मिका .. ११..
लीला विलासो विच्छित्तिर्विभ्रमः किलिकिञ्चितम् .
मोट्टायितं कुट्टिमितं बिब्बोको ललितं तथा .. १२..
विहृतं चेति विज्ञेया दश स्त्रीणां स्वभावजाः .
पुनरेषां स्वरूपाणि प्रवक्ष्यामि पृथक्पृथक् .. १३..
वागङ्गालङ्कारैः शिष्टैः प्रीतिप्रयोजितैर्मधुरैः .
इष्टजनस्यानुकृतिर्लीला ज्ञेया प्रयोगज्ञैः .. १४..
स्थानासनगमनानां हस्तभ्रूनेत्रकर्मणां चैव .
उत्पद्यते विशेषो यः श्लिष्टः स तु विलासः स्यात् .. १५..
माल्याच्छादनभूषण विलेपनानामनादरन्यासः .
स्वल्पोऽपि परां शोभां जनयति यस्मात्तु विच्छितिः .. १६..
विविधानामर्थानां वागङ्गाहार्यसत्त्वानाम् .
मदरागहर्षजनितो व्यत्यासो विभ्रमो ज्ञेयः .. १७..
स्मितरुदितहसितभयहर्षगर्वदुःखश्रमाभिलाषाणाम्.
सङ्करकरणं हर्षादसकृत् किलिकिञ्चितं ज्ञेयम् .. १८..
इष्टजनस्य कथायां लीलाहेलादिदर्शने वापि .
तद्भावभावनाकृतमुक्तं मोट्टायितं नाम .. १९..
केशस्तनधरादिग्रहणादतिहर्षसंभ्रमोत्पन्नम् .
कुट्टमितं विज्ञेअयं सुखमपि दुःखोपचारेण .. २०...
इष्टानां भावानां प्राप्तावभिमानगर्वसंभूतः .
स्त्रीणामनादरकृतो बिब्बोको नाम विज्ञेयः .. २१..
हस्तपादाङ्गविन्यासो भ्रूनेत्रोष्ठप्रयोजितः .
सौकुमार्याद्भवेद्यस्तु ललितं तत्प्रकीर्तितम् .. २२..
[करचरणाङ्गन्यासः सभ्रूनेत्रोष्ठसंप्रयुक्तस्तु .
सुकुमारविधानेन स्त्रीभिउरितीदं स्मृतं ललितम्].. २३..
वाक्यानां प्रीतियुक्तानां प्राप्तानां यदभाषणम् .
व्याजात्स्वभावतो वापि विहृतं नाम तद्भवेत् .. २४..
[प्राप्तानामपि वचसां क्रियते यदभाषणं ह्रिया स्त्रीभिः .
व्याजात्स्वभावतो वाप्येतत्समुदाहृतं विहृतम्]..२५..
शोभा कान्तिश्च दीप्तिश्च तथा माधुर्यमेव च .
धैर्यं प्रागल्भ्यमौदार्यमित्येते स्युरयत्नजाः .. २६..
रूपयौवनलावण्यैरुपभोगोपबृंहितैः .
अलङ्करणमङ्गानां शोभेति परिकीर्तिता.. २७..
विज्ञेया च तथा कान्तिः शोभैवापूर्णमन्मथा .
कान्तिरेवातिविस्तीर्णा दीप्तिरित्यभिधीयते .. २८..
सर्वावस्थाविशेषेषु दीप्तेषु ललितेषु च .
अनुल्बणत्वं चेष्टाया माधुर्यमिति संज्ञितम् .. २९..
चापलेनानुपहता सर्वार्थेष्वविकत्थना .
स्वाभाविकी चित्तवृत्तिर्धैर्यमित्यभिधीयते .. ३०..
प्रयोगनिस्साध्वसता प्रागल्भ्यं समुदाहृतम् .
औदार्यं प्रश्रयः प्रोक्तः सर्वावस्थानुगो बुधैः .. ३१..
सुकुमारे भवन्त्येते प्रयोगे ललितात्मिके .
विलासललिते हित्वा दीप्तेऽप्येते भवन्ति हि .. ३२..
शोभा विलासो माधुर्यं स्थैर्यं गाम्भीर्यमेव च .
ललितौदार्यतेजांसि सत्त्वभेदास्तु पौरुषाः .. ३३..
दाक्ष्यं शौर्यमथोत्साहो नीचार्थेषु जुगुप्सनम् .
उत्तमैश्च गुणैः स्पर्धा यतः शोभेति सा स्मृता .. ३४..
धीरसंचारिणी दृष्टिर्गतिर्गोवृषभाञ्चिता .
स्मितपूर्वमथालापो विलास इति कीर्तितः .. ३५..
अभ्यासत्करणानां तु श्लिष्टत्वं यत्र जायते .
महत्स्वपि विकारेषु तन्माधुर्यमिति स्मृतम् .. ३६..
धर्र्मार्थकामसंयुक्ताच्छुभाशुभसमुत्थितात् .
व्यवसायादचलनं स्थैर्यमित्यभिसंज्ञितम् .. ३७..
यस्य प्रभावादाकारा हर्षक्रोधभयादिषु .
भावेषु नोपलक्ष्यन्ते तद्गाम्भीर्यमिति स्मृतम् .. ३८..
अबुद्धिपूर्वकं यत्तु निर्विकारस्वभाजम् .
शृङ्गाराकारचेष्टत्वं ललितं तदुदाहृतम् .. ३९..
दानमभ्युपपत्तिश्च तथा च प्रियभाषणम् .
स्वजने च परे वापि तदौदार्यं प्रकीर्तितम् .. ४०..
अधिक्षेपावमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् .
प्राणत्ययेऽप्यसहनं तत्तेजः समुदाहृतम् .. ४१..
सत्त्वजोऽभिनयोः पूर्वं मया प्रोक्तओ द्विजोत्तमाः .
शारीरं चाप्याभिनयं व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः .. ४२..
षडात्मकस्तु शारीरो वाक्यं सूचाङ्कुरस्तथा .
शाखा नाट्यायितं चैव निवृत्त्यङ्कुर एव च .. ४३..
नानारसार्थयुक्तैर्वृत्तनिबन्धैः कृतः सचूर्णपदैः .
प्राकृतसंस्कृतपाठो वाक्याभिनयो बुधैर्ज्ञेयः .. ४४..
वाक्यर्थो वाक्यं वा सत्त्वाङ्गैः सूच्यते यदा पूर्वम् .
पश्चाद्वाक्याभिनयः सूचेत्यभिसंज्ञिता सा तु .. ४५..
हृदयस्थो निर्वचनैरङ्गाभिनयः कृतो निपुणसाध्यः .
सूचैवोत्पत्तिकृतो विज्ञेयस्त्वङ्कुराभिनयः .. ४६..
यत्तु शिरोमुखजङ्घोरुपाणिपादैर्यथाक्रमं क्रियते .
शाखादर्शनमार्गः शाखाभिनयः स विज्ञेयः .. ४७..
नाट्यायितमुपचारैर्यः क्रियतेऽभिनयसूचया नाट्ये .
कालप्रकर्षहेतोः प्रवेशकैः संगमो यावत् .. ४८..
स्थाने ध्रुवास्वभिनयो यः क्रियते हर्षशोकरोषाद्यैः .
भावरससंप्रयुक्तैर्ज्ञेयं नाट्यायितं तदपि .. ४९..
यत्रान्योक्तं वाक्यं सूचाभिनयेन योजयेदन्यः .
तत्संबन्धार्थकथं भवेन्निवृत्त्यङ्कुरः सोऽथ .. ५०..
एतेषां तु भवेन्मार्गो यथाभावरसान्वितः .
काव्यवस्तुषु निर्दिष्टो द्वादशाभिनयात्मकः .. ५१..
आलापश्च प्रलापश्च विलापः स्यात्तथैव च .
अनुलापोऽथ संलापस्त्वपलापस्तथैव च .. ५२..
सन्देशाश्चातिदेशश्च निर्देशः स्यात्तथापरः .
उपदेशोऽपदेशश्च व्यपदेशश्च कीर्तितः .. ५३..
आभाषणं तु यद्वाक्यमालापो नाम स स्मृतः .
अनर्थकं वचो यत्तु प्रलापः स तु कीर्तितः .. ५४..
करुणप्रभवो यस्तु विलापः स तु कीर्तितः .
बहुशोऽभिहितं वाक्यमनुलाप इति स्मृतः .. ५५..
उक्तिप्रत्युक्तिसंयुक्तः संलाप इति कीर्तितः .
पूर्वोक्तस्यान्यथावादो ह्यपलाप इति स्मृतः .. ५६..
तदिदं वचनं ब्रूहीत्येष सन्देश उच्यते .
यत्त्वयोक्तं मयोक्तं तत्सोऽतिदेश इति स्मृतः .. ५७..
स एषोऽहं ब्रवीमीति निर्देश इति कीर्तितः .
व्याजान्तरेण कथनं व्यपदेश इहोच्यते .. ५८..
इदं कुरु गृहाणेति ह्युपदेशः प्रकीर्तितः .
अन्यार्थकथनं यत् स्यात् सोऽपदेशः प्रकीर्तितः .. ५९..
एते मार्गास्तु विज्ञेयाः सर्वाभिनययोजकाः .
सप्तप्रकारमेतेषां पुनर्वक्ष्यामि लक्षणम् .. ६०..
प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च तथा कालकृतास्त्रयः .
आत्मस्थश्च परस्थश्च प्रकाराः सप्त एव तु .. ६१..
एषा ब्रवीमि नाहं भो वदामीति च यद्वचः .
प्रत्यक्षश्च परोक्षश्च वर्तमानश्च तद्भवेत् .. ६२..
अहं करोमि गच्छामि वदामि वचनं तव .
आत्मस्थो वर्तमानश्च प्रत्यक्षश्चैव स स्मृतः .. ६३..
करिष्यामि गमिष्यामि वदिष्यामीति यद्वचः .
आत्मस्थश्च परोक्षश्च भविष्यत्काल एव च .. ६४..
हता जिता च भग्नाश्च मया सर्वे द्विषद्गणाः .
आत्मस्थश्च परोक्षश्च वृत्तकालश्च स स्मृतः .. ६५..
[त्वया हत जिताश्चेति यो वदेन्नाट्यकर्मणि .
परोक्षश्च परस्थश्च वृत्तकालस्तथैव च .. ६६..
एष ब्रवीमि कुरुते गच्छतीत्यादि यद्वचः .
परस्थो वर्तमानश्च (प्रत्यक्षश्च)भवेत्तथा .. ६७..
स गच्छति करोतीति वचनं यदुताहृतम् .
परस्थं वर्तमानं च परोक्षं चैव तद्भवेत् .. ६८..
करिष्यन्ति गमिष्यन्ति वदिष्यन्तीति यद्वचः .
परस्थमेष्यत्कालं च परोक्षं चैव तद्भवेत्].. ६९..
हस्तमन्तरतः कृत्वा यद्वदेन्नाट्यकर्मणि .
आत्मस्थं हृदयस्थं च परोक्षं चैव तन्मतम् .. ७०..
परेषामात्मनश्चैव कालस्य च विशेषणात् .
सप्तप्रकारस्यास्यैव भेदा ज्ञेया अनेकधा .. ७१..
एते प्रयोगा विज्ञेया मार्गाभिनययोजिताः .
एतेष्विह विनिष्पन्नो विविधोऽभिनयो भवेत् .. ७२..
शिरो हस्तकटीवक्षोजङ्घोरुकरणेषु तु .
समः कर्मविभागो यः सामान्याभिनयस्तु सः .. ७३..
ललितैर्हस्तसंचारस्तथा मृद्वङ्गचेष्टितैः .
अभिनेयस्तु नाट्यज्ञै रसभावसमन्वितैः .. ७४..
अनुद्धतमसंभ्रान्तमनाविद्धाङ्गचेष्टितम् .
लयतालकलापातप्रमाणनियतात्मकम् .. ७५..
सुविभक्तपदालापमनिष्ठुरमकाहलम् .
यदीदृशं भवेन्नाट्यं ज्ञेयमाभ्यन्तरं तु तत् .. ७६..
एतदेव विपर्यस्तं स्वच्छन्दगतिचेष्टितम् .
अनिबद्धगीतवाद्यं नाट्यं बाह्यमिति स्मृतम् .. ७७..
लक्षणाभ्यन्तरत्वाद्धि तदाभ्यन्तरमिष्यते .
शास्त्रबाह्यं भवेद्यत्तु तद्बाह्यमिति भण्यते .. ७८..
अनेन लक्ष्यते यस्मात् प्रयोगः कर्म चैव हि .
तस्माल्लक्षणमेतद्धि नाट्येऽस्मिन् संप्रयोजितम् .. ७९..
अनाचार्योषिता ये च ये च शास्त्रबहिष्कृताः .
बाह्यं प्रयुञ्जते ते तु अज्ञात्वाचार्यकीं क्रियाम् .. ८०..
शब्दं स्पर्शं च रूपं च रसं गन्धं तथैव च .
इन्द्रियानीइन्द्रियार्थांश्च भावैरभिनयेद्बुधः .. ८१..
कृत्वा साचीकृतां दृष्टिं शिरः पार्श्वनतं तथा .
तर्जनी कर्णदेशे च बुधः शब्दं विनिर्दिशेत् .. ८२..
किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वा भ्रूक्षेपमेव च .
तथांऽसगण्डयोः स्पर्शात् स्पर्शमेवं विनिर्दिशेत् .. ८३..
कृत्वा पताकौ मूर्धस्थौ किंचित्प्रचलिताननः .
निर्वर्णयन्त्या दृष्ट्या च रूपं त्वभिनयेद् बुधः .. ८४..
किञ्चिदाकुञ्चिते नेत्रे कृत्वोत्फुल्लां च नासिकाम् .
एकोच्छ्वासेन चेष्टौ तु रसगन्धौ विनिर्दिशेत् .. ८५..
पञ्चानामिन्द्रियार्थानां भावा ह्येतेऽनुभाविनः .
श्रोत्रत्वङ्नेत्रजिह्वानां घ्राणस्य च तथैव हि .. ८६..
इन्द्रियार्थाः समनसो भवन्ति ह्यनुभाविनः .
न वेत्ति ह्यमनाः किंचिद्विषयं पञ्चधागतम् .. ८७..
मनसस्त्रिविधो भावो विज्ञेयोऽभिनये बुधैः .
इष्टस्तथा ह्यनिष्टश्च मध्यस्थश्च तथैव हि .. ८८..
प्रह्लादनेन गात्रस्य तथा पुलकितेन च .
वदनस्य विकासेन कुर्यादिष्टनिदर्शनम् .. ८९..
इष्टे शब्दे तथा रूपे स्पर्शे गन्धे तथा रसे .
इन्द्रियैर्मनसा प्राप्तैः सौमुख्यं संप्रदर्शयेत् .. ९०..
परावृत्तेन शिरसा नेत्रनासाविकर्षणैः .
चक्षुषश्चाप्रदानेन ह्यनिष्टमभिनिर्दिशेत् .. ९१..
नातिहृष्टेन मनसा न चात्यर्थजुगुप्सया .
मध्यस्थनैव भावेन मध्यस्थमभिनिर्दिशेत् .. ९२..
तेनेदं तस्य वापीदं स एवं प्रकरोति वा .
परोक्षाभिनयो यस्तु मध्यस्थ इति स स्मृतः .. ९३..
आत्मानुभावी योऽर्थः स्यादात्मस्थ इति स स्मृतः .
परार्थवर्णना यत्र परस्थः स तु संज्ञितः .. ९४..
प्रायेण सर्वभावानां कामान्निष्पत्तिरिष्यते .
स चेच्छागुणसम्पन्नो बहुधा परिकल्पितः .. ९५..
धर्मकामोऽर्थकामश्च मोक्षकामस्तथैव च .
स्त्रीपुंसयोस्तु योगो यः स तु काम इति स्मृतः .. ९६..
सर्वस्यैव हि लोकस्य सुखदुःखनिबर्हणः .
भूयिष्ठं दृष्यते कामः स सुखं व्यसनेष्वपि .. ९७..
यः स्त्रीपुरुषसंयोगो रतिसंभोगकारकः .
स शृङ्गार इति ज्ञेय उपचारकृतः शुभः .. ९८..
भूयिष्ठमेव लोकोऽयं सुखमिच्छति सर्वदा .
सुखस्य हि स्त्रियो मूलं नाना शीलाश्चा ताः पुनः .. ९९..
देवदानवगन्धर्वरक्षोनागपतत्रिणाम् .
पिशाचयक्षव्यालानां नरवानरहस्तिनाम् .. १००..
मृगमीनोष्ट्रमकरखरसूकरवाजिनाम् .
महीषाजगवादीनां तुल्यशीलाः स्त्रियः स्मृताः .. १०१..
स्निग्धैरङ्गैरुपाङ्गैश्च स्थिरा मन्दनिमेषिणि .
अरोगा दीप्त्युपेता च दानसत्त्वार्जवान्विता .. १०२..
अल्पस्वेदा समरता स्वल्पभुक् सुरतप्रिया .
गन्धपुष्परता हृद्या देवशीलाङ्गना स्मृता .. १०३..
अधर्मशाठ्याभिरता स्थिरक्रोधातिनिष्ठुरा .
मद्यमांसप्रिअया नित्यं कोपना चातिमानिनी .. १०४..
चपला चातिलुब्धा च परुषा कलहप्रिया .
ईर्ष्याशीला चलस्नेहा चासुरं शीलमाश्रिता , , १०५..
क्रीडापरा चारुनेत्रा नखदन्तैः सुपुष्पितैः .
स्व~ङ्गी च स्थिरभाषी च मन्दापत्या रतिप्रिया .. १०६..
गीते वाद्ये च नृत्ते च रता हृष्टा मृजावती .
गन्धर्वसत्त्वा विज्ञेया स्निग्धत्वक्केशलोचना .. १०७..
बृहद्व्यायतसर्वाङ्गी रक्तविस्तीर्णलोचना .
खररोमा दिवास्वप्ननिरतात्युच्चभाषिणी .. १०८..
नखदन्तक्षतकरी क्रोधेर्ष्याकलहप्रिया .
निशाविहारशीला च राक्षसं शीलमाश्रिता .. १०९..
तीक्ष्णनासाग्रदशना सुतनुस्ताम्रलोचना .
नीलोत्पलसवर्णा च स्वप्नशीलाऽतिकोपना .. ११०..
तिर्यग्गतिश्चलारम्भा बहुश्वासातिमानिनी .
गन्धमाल्यासवरतानागसत्त्वाऽङ्गना स्मृता .. १११..
अत्यन्तव्यावृतास्या च तीक्ष्णशीला सरित्प्रिया .
सुरासवक्षीररता बह्वपत्या फलप्रिया .. ११२..
नित्यं श्वसनशीलाच तथोद्यानवनप्रिया .
चपला बहुवाक्छीघ्रा शाकुनं सत्त्वमाश्रिता .. ११३..
ऊनाधिकाङ्गुलिकरा रात्रौ निष्कुटचारिणि .
बालोद्वेजनशीला च पिशुना क्लिष्टभाषिणि ..११४..
सुरते कुत्सिताचारा रोमशाङ्गी महास्वना .
पिशाचसत्त्वा विज्ञेया मद्यमांसबलिप्रिया .. ११५..
स्वप्नप्रस्वेदनाङ्गी च स्थिरशय्यासनप्रिया .
मेधाविनी बुद्धिमती मद्यगन्धामिषप्रिया , , ११६, ,
चिरदृष्टेषु हर्षं च कृतज्ञत्वादुपैति सा .
अदीर्घशायिनी चैव यक्षशीलाऽङ्गना स्मृता .. ११७..
तुल्यमानावमाना या परुषत्वक् खरस्वरा .
शठानृतोद्धतकथा व्यालसत्त्वा च पिङ्गदृक् ..११८..
विभक्ताङ्गी कृतज्ञा च गुरुदेवद्विजप्रिया .
धर्मकामार्थनिरता ह्यहङ्काआअरविवर्जिता .
सुहृत्प्रिया सुशीला च मानुषं सत्त्वमाश्रिता .. १२०..
संहताल्पतनुर्हृष्टा पिङ्गरोमा छलप्रिया .
प्रगल्भा चपला तीक्ष्णा वृक्षारामवनप्रिया .. १२१..
स्वल्पमप्युपकारं तु नित्यं या बहुमन्यते .
प्रसह्यरतिशीला च वानरं सत्त्वमाश्रिता .. १२२..
महाहनुललाटा च शरीरोपचयान्विता .
पिङ्गाक्षी रोमशाङ्गी च गन्धमाल्यासवप्रिया .. १२३..
कोपना स्थिरचित्ता च जलोद्यानवनप्रिया .
मधुराभिरता चैव हस्तिसत्त्वा प्रकीर्तिता .. १२४..
स्वल्पोदरी भग्ननासा तनुजङ्घा वनप्रिया .
चलवीस्तीर्णनयना चपला शीघ्रगामिनी .. १२५..
दिवात्रासपरा नित्यं गीतवाद्यरतिप्रिया .
निवासस्थिरचित्ता च मृगसत्त्वा प्रकीर्तिता .. १२६..
दीर्घपीनोन्नतोरस्का चला नातिनिमेषिणी .
बहुभृत्या बहुसुता मत्स्यसत्त्वा जलप्रिया .. १२७..
लम्बोष्ठी स्वेदबहुला किञ्चिद्विकटगामिनी .
कृशोदरी पुष्पफललवणाम्लकटुप्रिया .. १२८..
उद्बन्धकटिपार्श्वा च खरनिष्ठुरभाषिणी .
अत्युन्नतकटीग्रीवा उष्ट्रसत्त्वाऽटवीप्रिया .. १२९..
स्थूलशीर्षाञ्चितग्रीवा दारितास्या महस्वना .
ज्ञेया मकरसत्त्वा च क्रूरा मत्स्यगुणैर्युता .. १३०..
स्थूलजिह्वोष्ठदशना रूक्षत्वक्कटुभाषिणी .
रतियुद्धकरी धृष्टा नखदन्तक्षतप्रिया .. १३१..
सपत्नीद्वेषिणी दक्षा चपला शीघ्रगामिनी .
सरोगा बह्वपत्या च खरसत्त्वा प्रकीर्तिता .. १३२..
दीर्घपृष्ठोदरमुखी रोमशाली बलान्विता .
सुसंक्षिप्तललाटा च कन्दमूलफलप्रिया .. १३३..
कृष्णा दंष्टोत्कटमुखी ह्रस्वोदरशिरोरुहा .
हीनाचारा बह्वपत्या सौकरं सत्त्वमाश्रिता .. १३४..
स्थिरा विभक्तपार्श्वोरुकटीपृष्ठशिरोधरा .
सुभगा दानशीला च ऋजुस्थूलशिरोरुहा .. १३५..
कृशा चञ्चलचित्ता च स्निग्धवाक्छीघ्रगामिनी .
कामक्रोधपरा चैव हयसत्त्वाङ्गना स्मृता .. १३६.
स्थूलपृष्ठाक्षिदशना तनुपार्श्वोदरा स्थिरा .
हरिरोमाञ्चिता रौद्री लोकद्विष्टा रतिप्रिया .. १३७...
किञ्चिदुन्नतवक्त्रा च जलक्रीडावनप्रिया .
बृहल्ललाटा सुश्रोणी माहिषं सत्त्वमाश्रिता .. १३८..
कृशा तनुभुजोरस्का निष्टब्धस्थिरलोचना .
संक्षिप्तपाणिपादा च सूक्ष्मरोमसमाचिता .. १३९..
भयशीला जलोद्विग्ना बह्वपत्या वनप्रिया .
चञ्चला शीघ्रगमना ह्यजसत्त्वा~ङ्गना स्मृता .. १४०..
उद्बन्धगात्रनयना विजृम्भणपरायणा .
दीर्घाल्पवदना स्वल्पपाणिपादविभूषिता .. १४१..
उच्चःस्वना स्वल्पनिद्रा क्रोधना सुकृतप्रिया .
हीनाचारा कृतज्ञा च श्वशीला परिकीर्तिता .. १४२..
पृथुपीनोओन्नतश्रोणी तनुजङ्घाअ सुहृत्प्रिया .
संक्षिप्तपाणिपादा च दृढारम्भा प्रजाहिता .. १४३..
पितृदेवार्चनरता सत्यशौचगुरुप्रिया .
स्थिरा परिक्लेशसहा गवां सत्त्वं समाश्रिता .. १४४..
नानाशीलाः स्त्रियो ज्ञेयाः स्वं स्वं सत्त्वं समाश्रिताः .
विज्ञाय च यथासत्त्वमुपसेवेत ताः पुनः .. १४५..
उपचारो यथासत्त्वं स्त्रीणामल्पोऽपि हर्षदः .
महानप्यन्यथायुक्तो नैव तुष्टिकरो भवेत् .. १४६..
यथा संप्रर्थितावाप्त्या रतिः समुपजायते .
स्त्रीपुंसयोश्च रत्यर्थमुपचारो विधीयते .. १४७..
धर्मार्थं हि तपश्चर्या सुखार्थं धर्म इष्यते .
सुखस्य मूलं प्रमदास्तासु सम्भोग इष्यते .. १४८..
कामोपभागो द्विविधो नाट्यधर्मेऽभिधीयते .
बाह्याभ्यन्तरतश्चैव नारीपुरुषसंश्रयः .. १४९..
आभ्यन्तरः पार्थिवानां स च कार्यस्तु नाटके .
बाह्यो वेश्यागतश्चैव स च प्रकरणे भवेत् .. १५०..
तत्र राजोपभोगं तु व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः .
उपचारविधिं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम् .. १५१..
त्रिविधा प्रकृतिः स्त्रीणां नानासत्त्वसमुद्भवा .
बाह्या चाभ्यन्तरा चैव स्याद्बाह्याभ्यन्तरापरा .. १५२..
कुलीनाभ्यन्तरा ज्ञेया बाह्या वेश्याङ्गना स्मृता .
कृतशौचा तु या नारी सा बाह्याभ्यन्तरा स्मृता .. १५३..
अन्तःपुरोपचारे तु कुलजा कन्यकापि वा .
न हि राजोपचारे तु बाह्यस्त्रीभोग इष्यते .. १५४..
आभ्यन्तरो भवेद्राज्ञो बाह्यो बाह्यजनस्य च .
दिव्यवेशाङ्गनानां हि राज्ञां भवति सङ्गमः .. १५५..
कुलजाकामितं यच्च तज्ज्ञेयं कन्यकास्वपि .
या चापि वेश्या साप्यत्र यथैव कुलजा तथा .. १५६..
इह कामसमुत्पतीर्नानाभावसमुद्भवा .
स्त्रीणां वा पुरुषाणां वा उत्तमाधममध्यमा .. १५७..
श्रवणाद्दर्शनाद्रूपादङ्गलीलाविचेष्टितैः .
मधुरैश्च समालापैः कामः समुपजायते .. १५८..
रूपगुणादिसमेतं कलादिविज्ञानयौवनोपेतम् .
दृष्ट्वा पुरुषविशेषं नारी मदनातुरा भवति .. १५९..
ततः कामयमानानां नृणां स्त्रीणामथापि च .
कामाभावेङ्गितानीह तज्ज्ञः समुपलक्षयेत् .. १६०..
ललिता चलपक्ष्मा च तथा च मुकुलेक्षणा .
स्रस्तोत्तरपुटा चैव काम्या दृष्टिर्भवेदिह .. १६१..
[वलितान्ता सलालित्यसंमितैर्व्यञ्जितैरस्तथा .
दृष्टिः सा ललिता नाम स्त्रीणामर्धावलोकने ..]१६१..
ईष्त्संरक्तगण्डस्तु सस्वेदलवचित्रितः .
प्रस्पन्दमानरोमाञ्चो मुखरागो भवेदिह .. १६३..
काम्येनाङ्गविकारेण सकटाक्षनिरीक्षितैः .
तथाभरणसंस्पर्शैः कर्णकण्डुयनैरपि .. १६४..
अङ्गुष्ठाग्रविलिखनैः स्तननाभिप्रदर्शनैः .
नखनिस्तोदनाच्चैव केशसंयमनादपि .. १६५..
वेश्यामेवंविधैर्भावैर्लक्षयेन्मदनातुराम् .
कुलजायास्तथा चैव प्रवक्ष्यामीङ्गितानि तु .. १६६..
प्रहसन्तीव नेत्राभ्यां प्रततं च निरीक्षते .
स्मयते सा निगूढं च वाचं चाधोमुखी वदेत् .. १६७..
स्मितोत्तरा मन्दवाक्या स्वेदाकारनिगूहनी .
प्रस्पन्दिताधरा चैव चकिता च कुलाङ्गना .. १६८..
एवंविधैः कामलिङ्गैरप्राप्तसुरतोत्सवा .
दशस्थानगतं कामं नानाभावैः प्रदर्शयेत् .. १६९..
प्रथमे त्वभिलाषः स्याद् द्वितीये चिन्तनं भवेत् .
अनुस्मृतिस्तृतीये तु चतुर्थे गुणकीर्तनम् .. १७०..
उद्वेगः पञ्चमे प्रोक्तो विलापः षष्ठ उच्यते .
उन्मादः सप्तमे ज्ञेयो भवेद्व्याधिस्तथाष्टमे .. १७१..
नवमे जडता चैव दशमे मरणं भवेत् .
स्त्रीपुंसयोरेष विधिर्लक्षणं च निबोधत .. १७२..
व्यवसायात्समारब्धः संकल्पेच्छासमुद्भवः .
समागमोपायकृतः सोऽभिलाषः प्रकीर्तितः .. १७३..
निर्याति विशति च मुहुः करोति चाकारमेव मदनस्य .
तिष्ठति च दर्शनपथे प्रथमस्थाने स्थिता कामे .. १७४..
केनोपायेन संप्राप्तिः कथं वासौ भवेन्मम .
दूतीनिवेदितैर्भावैरिति चिन्तां निदर्शयेत् .. १७५..
आकेकरार्धविप्रेक्षितानि वलयरशनापरामर्शः .
नीवीनाअभ्याः संस्पर्शनं च कार्यं द्वितीये तु .. १७६..
सुमुहुर्मुहुर्निःश्वसितैर्मनोरथविचिन्तनैः .
प्रद्वेषाच्चान्यकार्याणामनुस्मृतिरुदाहृता .. १७७..
नैवासने न शयने धृतिमुपलभते स्वकर्मणि विहस्ता .
तच्चिन्तोपगतत्वात् तृतीयमेव प्रयुञ्जीत .. १७८..
अङ्गप्रत्यङ्गलीलाभिर्वाक्चेष्टाहसितेक्षितैः .
नास्त्यन्यः सदृशस्तेनेत्येतत् स्याद् गुणकीर्तनम् .. १७९..
गुणकीर्तनोल्लुकसनैरश्रुस्वेदापमार्जनैश्चापि .
दूत्यविरहविस्रम्भैरभिनययोगश्चतुर्थे तु .. १८०..
आसने शयने चापि न तुष्यति न तिष्ठति .
नित्यमेवोत्सुका च स्यादुद्वेगस्थानमाश्रिता .. १८१..
चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च .
कुर्यात्तदेवमत्यन्तमुद्वेगाभिनयेन च .. १८२..
इह स्थित इहासीन इह चोपगतो मया .
इति तैस्तैर्विलपितैर्विलापं संप्रयोजयेत् .. १८३..
उद्विग्नात्यर्थमौत्सुक्यादधृत्या च विलापिनी .
ततस्ततश्च भ्रमति विलापस्थानमाश्रिता .. १८४..
तत्संश्रितां कथां युङ्क्ते सर्वावस्थागतापि हि .
पुंसः प्रद्वेष्टि चाप्यन्यानुन्मादः संप्रकीर्तितः .. १८५..
तिष्ठत्यनिमिषदृष्टिर्दीर्घं निःश्वसिति गच्छति ध्यानम् .
रोदिति विहारकाले नाट्यमिदं स्यात्तथोन्मादे .. १८६..
सामदानार्थसंभोगैः काम्यैः संप्रेषणैरपि .
सर्वैर्निराकृतैः पश्चाद् व्याधिः समुपजायते .. १८७..
मुह्यति हृदयं क्वापि प्रयाति शिरसश्च वेदना तीव्रा .
न धृतिं चाप्युपलभते ह्यष्टममेवं प्रयुञ्जीत .. १८८..
पृष्टा न किञ्चित् प्रब्रते न शृणोति न पश्यति .
हाकष्टवाक्या तूष्णीका जडतायां गतस्मृतिः .. १८९..
अकाण्डे दत्तहुंकारा तथा प्रशिथिलाङ्गिका .
श्वासग्रस्तानना चैव जडताभिनये भवेत् .. १९०..
सर्वैः कृतैः प्रतीकारैर्यदी नास्ति समागमः .
कामाग्निना प्रदीप्ताया जायते मरणं ततः .. १९१..
एवं स्थानानि कार्याणि कामतन्त्रं समीक्ष्य तु .
अप्राप्तौ यानि कामस्य वर्जयित्वा तु नैधनम् .. १९२..
विविधैः पुरुषोऽप्येवं विप्रलम्भसमुद्भवैः .
भावैरेतानि कामस्य नानारूपाणि योजयेत्. .. १९३..
एवं कामयमानानां स्त्रीणा नृणामथापि वा .
सामान्यगुणयोगेन युञ्जीताभिनयं बुधः .. १९४..
चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च .
तथानुगमन्नाच्चापि तथैवाध्वनिरीक्षणात् .. १९५..
आकाशवीक्षणाच्चापि तथा दीनप्रभाषणात् .
स्पर्शनान्मोटनाच्चापि तथा सापाश्रयाश्रयात् .. १९६..
एभिर्नानाश्रयोत्पन्नैर्विप्रलम्भसमुद्भवैः .
कामस्थानानि सर्वाणि भूयिष्ठं सम्प्रयोजयेत् .. १९७..
स्रजो भूषणगन्धांश्च गृहाण्युपवनानि च .
कामाग्निना दह्यमानः शीतलानि निषेवते .. १९८..
प्रदह्यमानः कामार्तो बहुस्थानसमर्दितः .
प्रेषयेत्कामतो दूतीमात्मावस्थाप्रदर्शिनीम् ..१९९..
सन्देशं चैव दूत्यास्तु प्रदद्यान्मदनाश्रयम् .
तस्येयं समवस्थेति कथयेद्विनयेन सा .. २००..
अथावेदितभावार्थो रत्युपायं विचिन्तयेत् .
अयं विधिर्विधानज्ञैः कार्यः प्रच्छन्नकामिते .. २०१..
विधिं राजोपचारस्य पुनर्वक्ष्यामि तत्त्वतः .
अभ्यन्तरगतं सम्यक् कामतन्त्रसमुत्थितम् .. २०२..
सुखदुःखकृतान् भावान् नानाशीलसमुत्थितान् .
यान्यान् प्रकुरुते राजा तान्स्तान् लोकानुवर्तते .. २०३..
न दुर्लभाः पार्थिवानां स्त्र्यर्थमाज्ञाकृताः गुणाः .
दाक्षिण्यात्तु समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत् .. २०४..
बहुमानेन देवीनां वल्लभानां भयेन च .
प्रच्छन्नकामितं राज्ञा कार्यं परिजनं प्रति .. २०५..
यद्यप्यस्ति नरेन्द्राणां कामतन्त्रमनेकधा .
प्रच्छन्नाकामितं यत्तु तद्वै रतिकरं भवेत् .. २०६..
यद्वामाभिनिवेशित्वं यतश्च विनिवार्यते .
दुर्लभत्वं च यन्नार्याः सा कामस्य परा रतिः .. २०७..
राज्ञामन्तःपुरजने दिवासम्भोग इष्यते .
वासोअपचारो यश्चैअषां स रात्रौ परिकीर्तितः .. २०८..
परिपाट्यां फलार्थे वा नवे प्रसव एव वा .
दुःखे चैव प्रमोदे च षडेते वासकाः स्मृताः .. २०९..
उचिते वासके स्त्रीनामृतुकालेऽपि वा नृपैः .
प्रेष्याणामथवेष्टानां कार्यं चैवोपसर्पणम् .२१०..
तत्र वासकसज्जा च विरहोत्कण्ठितापि वा .
स्वाधीनभर्तृका चापि कलहान्तरितापि वा .. २११..
खण्डिता विप्रलब्धा वा तथा प्रोषितभर्तृका .
तथाभिसारिका चैव ज्ञेयास्त्वष्टौ तु नयिकाः .. २१२..
उचिते वासकए या तु रतिसंभोगलालसा .
मण्डनं कुरुते हृष्टा सा वै वासकसज्जिका .. २१३..
अनेककार्यव्यासङ्गाद्यस्या नागच्छति प्रियः .
तदनागतदुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा .. २१४..
सुरतातिरसैर्बद्धो यस्याः पार्श्वे तु नायकः .
सान्द्रामोदगुणप्राप्ता भवेत् स्वाधीनभर्तृका .. २१५..
ईर्ष्याकलहनिष्क्रान्तो यस्या नागच्छति प्रियः .
सामर्षवशसंप्राप्ता कलहान्तरिता भवेत् .. २१६..
व्यासङ्गादुचिते यस्या वासके नागतः प्रियः .
तदनागमदुःखार्ता खण्डिता सा प्रकीर्तिता .. २१७..
यस्या दूतीं प्रियः प्रेष्य दत्त्वा संकेतमेव वा .
नागतः कारणेनेह विप्रलब्धा तु सा भवेत् .. २१८..
नानाकार्याणि सन्धाय यस्या वै प्रोषितः प्रियः .
सारूढालककेशान्ता भवेत् प्रोषितभर्तृका .. २१९..
हित्वा लज्जां तु या श्लिष्टा मदेन मदनेन च .
अभिसारयते कान्तं सा भवेदभिसारिका .. २२०..
आस्ववस्थासु विज्ञेया नायिका नाटकाश्रया .
एतासां चैव वक्ष्यामि कामतन्त्रमनेकधा .. २२१..
चिन्तानिःश्वासखेदेन हृद्दाहाभिनयेन च .
सखीभिः सह संलापैरात्मावस्थावलोकनैः .. २२२..
ग्लानिदैन्याश्रुपातैश्च रोषस्यागमनेन च .
निर्भूषणमृजात्वेन दुःखेन रुदितेन च .. २२३..
खण्डिता विप्रलब्धा वा कलहान्तरितापि वा .
तथा प्रोषितकान्ता च भावानेतान् प्रयोजयेत् .. २२४..
विचित्रोज्ज्वलवेषा तु प्रमोदोद्योतिताअनना .
उदीर्णशोभा च तथा कार्या स्वाधीनभर्तृका .. २२५..
वेश्यायाः कुलजायायाश्च प्रेष्यायाश्च प्रयोक्तृभिः .
एभिर्भावविशेषैस्तु कर्तव्यमभिसारणम् .. २२६..
समदा मृदुचेष्टा च तथा परिजनावृता .
नानाभरणचित्राङ्गी गच्छेद्वेश्याङ्गना शनैः .. २२७..
संलीना स्वेषु गात्रेषु त्रस्ता विनमितानना .
अवकुण्ठनसंविता हच्छेत्तु कुलजाङ्गना .. २२८..
मदस्खलितसंलापा विभ्रमोत्फुल्ललोचना .
आविद्धगतिसंचारा गच्छेत्प्रेष्या समुद्धतम् .. २२९..
गत्वा सा चेद्यदा तत्र पश्येत्सुप्तं प्रियं तदा .
अनेन तूपचारेण तस्य कुर्यात्प्रबोधनम् .. २३०..
अलङ्कारेण कुलजा वेश्या गन्धैस्तु शीतलैः .
प्रेष्या तु वस्त्रव्यजनैः कुर्वीत प्रतिबोधनम् .. २३१..
कुलाङ्गनानामेवायं नोक्तः कामाश्रयो विधिः .
सर्वावस्थानुभाव्यं हि यस्माद्भवति नाटकम् .. २३२..
नवकामप्रवृत्ताया क्रुद्धाया वा समागमे .
सापदेशैरुपायैस्तु वासकं संप्रयोजयेत् .. २३३..
नानालङ्करवस्त्राणि गन्धमाल्यानि चैव हि .
प्रिययोजितभुक्तानि निषेवेत मुदान्वितः .. २३४..
न तथा भवति मनुष्यो मदनवशः कामिनीमलभमानः .
द्विगुणोपजातहर्षो भवति यथ सङ्गतः प्रियया .. २३५..
विलासभावेङ्गितवाक्यलीलामाधुर्यविस्तारगुणोपपन्नः .
परस्परप्रेमनिरीक्षितेन समागमः कामकृतस्तु कार्यः .. २३६..
ततः प्रवृत्ते मदने उपचारसमुद्भवे .
वासोपचारः कर्तव्यो नायकागमनं प्रति .. २३७..
गन्धमाल्ये गृहीत्वा तु चूर्णवासस्तथैव च .
आदर्शो लीलया गृह्यश्छन्दतो वा पुनः पुनः .. २३८..
वासोपचारे नात्यर्थं भूषणग्रहणं भवेत् .
रशनानूपुरप्रायं स्वनवच्च प्रशस्यते .. २३९..
नाम्बरग्रहणं रङ्गे न स्नानं न विलेपनम् .
नाञ्जनं नाङ्गरागश्च केशसंयमनं तथा .. १४०..
नाप्रावृत्ता नैकवस्त्रा न रागमधरस्य तु .
उत्तमा मध्यमा वापि कुर्वीत प्रमदा क्वचित् .. २४१..
अधमानां भवेदेष सर्व एव विधिः सदा .
कारणान्तरमासाद्य तस्मादपि न कारयेत् .. २४२..
प्रेष्यादीनां च नारीणां नराणां वापि नाटके .
भूषणग्रहणं कार्यं पुष्पग्रहणमेव च .. २४३..
गृहीतमण्डना चापि प्रतीक्षेत प्रियागमम् .
लीलया मण्डितं वेषं कुर्याद्यन्न विरुध्यते .. २४४..
विधिवद्वासकं कुर्यान्नायिका नायकागमे .
प्रतीक्षमाणा च ततो नालिकाशब्दमादिशेत् .. २४५..
श्रुत्वा तु नालिकाशब्दं नायकागमविक्लवा .
विषण्णा वेपमाना च गच्छेत्तोरणमेव च .. २४६..
तोरणं वामहस्तेन कवाटं दक्षिणेन च .
गृहीत्वा तोरणाश्लिष्टा संप्रतीक्षेत नायकम् .. २४७..
शङ्कां चिन्तां भयं चैव प्रकुर्यात्तोरणाश्रिता .
अदृष्ट्वा रमणं नारी विषण्णा च क्षणं भवेत् .. २४८..
दीर्घं चैव विनिःश्वस्य नयनाम्बु निपातयेत् .
सन्नं च हृदयं कृत्वा विसृजेतदङ्गमासने .. २४९..
व्याक्षेपाद्विमृशेच्चापि नायकागमनं प्रति .
तैस्तैर्विचारणोपायैः शुभाशुभसमुत्थितैः .. २५०..
गुरुकार्येण मित्रैर्वा मन्त्रिणा राज्यचिन्तया .
अनुबद्धः प्रियं किं नु वृतो वल्लभयापि वा .. २५१..
उत्पातान्निर्दिशेच्चापि शुभाशुभसमुत्थितान् .
निमितैरात्मसंस्थैस्तु स्फुरितैः स्पन्दिअतैस्तथा .. २५२..
शोभनेषु तु कार्येषु निमित्तं वामतः स्त्रियाः .
अनिष्टेष्वथ सर्वेषु निमित्तं दक्षिणं भवेत् .. २५३..
सव्यं नेत्रं ललाटं च भ्रूनासोष्ठं तथैव च .
उरुबाहुस्तनं चैव स्फुरेद्यदि समागमः .. २५४..
एतेषमन्यथाभावे दुर्निमित्तं विनिर्दिशेत् .
दर्शने दुर्निमित्तस्य मोहं गच्छेत्क्षणं ततः .. २५५..
अनागमे नायकस्य कार्यो गण्डाश्रयः करः .
भूषणे चाप्यवज्ञानं रोदनं च समाचरेत् .. २५६..
अथ चेच्छोभनं तत्स्यान्निमित्तं नायकागमे .
सूच्यो नायिकयासन्नो गन्धाघ्राणेन नायकः .. २५७..
दृष्ट्वा चोत्थाय संहृष्टा प्रत्युद्गच्छेद्यथाविधि .
ततः कान्तं निरीक्षेत प्रहर्षोत्फुल्ललोचना .. २५८..
सखीस्कन्धार्पितकरा कृत्वा स्थानकमायतम् .
दर्शयेत ततः कान्तं सचिह्नं सरसव्रणम् .. १५९..
यदि स्यादपराद्धस्तु कृतैस्तैस्तैरुपक्रमैः .
उपालम्भकृअतैर्वाक्यैरुपालभ्यस्तु नायकः .. २६०..
मानापमानसंमोहैरवहित्थभयक्रमैः .
वचनस्य समुत्पत्तिः स्त्रीणामीर्ष्याकृता भवेत् .. २६१..
विस्रंभस्नेहरागेषु सन्देहे प्रणये तथा .
परितोषे च घर्षे च दाक्षिण्याक्षेपविभ्रमे .. २६२..
धर्मार्थकामयोगेषु प्रच्छन्नवचनेषु च .
हास्ये कुतूहले चैव संभ्रमे व्यसने तथा .. २६३..
स्त्रीपुंसयोः क्रोधकृते पृथङ्मिश्रे तथापि वा .
अनाभाष्योऽपि संभाष्यः प्रिय एभिस्तु कारणैः .. २६४..
यत्र स्नेहो भवेत्तत्र हीर्ष्या मदनसंभवा .
चतस्रो योनयस्तस्याः कीर्त्यमाना निबोधत .. २६५..
वैमनस्यं व्यलीकं च विप्रियं मन्युरेव च .
एतेषां संप्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् .. २६६..
निद्राखेदालसगतिं सचिह्नं सरसव्रणम् .
एवविधं प्रियं दृष्ट्वा वैमनस्यं भवेत् स्त्रियाः .. २६७..
निद्राभ्यसूयितावेक्षणेन रोषप्रकम्पमानाङ्ग्या .
साध्विति सुष्ठ्विति वचनैः शोभत इत्येवमभिनेयम् .. २६८..
बहुधा वार्यमाणोऽपि यस्तस्मिन्नेव दृश्यते .
संघर्षमत्सरात्तत्र व्यलीकं जायते स्त्रियाः .. २६९..
कृत्वोरसि वामकरं दक्षिणहस्तं तथा विधुन्वन्त्या .
चरणविनिष्ठम्भेन च कार्योऽभिनयो व्यलीके तु .. २७०..
जीवन्त्या त्वयि जीवामि दासोऽहं त्वं च मे प्रिया .
उक्त्वैवं योऽन्यथा कुर्याद्विप्रियं तत्र जायते .. २७१..
दूतीलेखप्रतिवचनभेदनैः क्रोधहसितरुदितैश्च .
विप्रियकरणेऽभिनयः सशिरःकम्पैश्च कर्तव्यः .. २७२..
प्रतिपक्षसकाशात्तु यः सौभाग्यविकत्थनः .
उपसर्पेत् सचिन्ह्नस्तु मन्युस्तत्रोपजायते .. २७३..
वलयपरिवर्तनैरथ सुशिथलमुत्क्षेपेणेन रशनायाः .
मन्युस्त्वभिनेतव्यः सशङ्कितं बाष्पपूर्णाक्ष्या .. २७४..
दृष्ट्वा स्थितं प्रियतमं सशङ्कितं सापराधमतिलज्जम् .
ईर्ष्यावचनसमुत्थैः खेदयितव्यो ह्युपालम्भैः .. २७५..
न च निष्ठुरमभिभाष्यो न चाप्यतिक्रोधनस्तु परिहासः .
बाष्पोन्मिश्रैर्वचनैरात्मोपन्याससंयुक्तैः .. २७६..
मध्याङ्गुल्यङ्गुष्ठाग्रविच्यवात्पाणिनोरसि कृतेन .
उद्वर्तितनेत्रतया प्रततैरभिवीक्षणैश्चापि .. २७७..
कटिहस्तविवर्तनया विच्छिन्नतया तथाञ्जलेः करणात् .
मूर्धभ्रमणनिहञ्चितनिपातसंश्लेअष्णाच्चापि .. २७८..
अवहित्थवीक्षणाद्वा अङ्गुलिभङ्गेन तर्जनैललितैः .
एभिर्भावविशेषैरनुनयनेष्वभिनयः कार्यः .. २७९..
शोभसे साधु दृष्टोऽसि गच्छ त्वं किंं विलम्बसे .
मा मां स्प्राक्षीः प्रिया यत्र तत्र या ते हृदि स्थिता .. २८०..
गच्छेत्युक्त्वा परावृत्य विनिवृत्तान्तरेण तु .
केनचिद्वचनार्थेन प्रहर्षं योजयेत्पुनः .. २८१..
रभसग्रहणाच्चापि हस्ते वस्त्रे च मूर्धनि .
कार्यं प्रसादनं नार्या ह्यपराधं समीक्ष्य तु .. २८२..
हस्ते वस्त्रेऽथ केशान्ते नार्याप्यथ गृहीतया .
कान्तमेवोपसर्पन्त्या कर्तव्यं मोक्षणं शनैः .. २८३..
गृहीतायाथ केशान्ते हस्ते वस्त्रेऽथवा पुनः .
हुं मुञ्चेत्युपसर्पन्त्या वाच्यः स्पर्शालसं प्रियः .. २८४..
पादाग्रस्थितया नार्या किंचित्कुट्टमितोत्कटम् .
अश्वक्रान्तेन कर्तव्यं केशानां मोक्षणं शनैः .. २८५..
अमुच्यमाने केशान्ते संजातस्वेदलेशया .
हं हु मुञ्चापसर्पेति वाच्यः स्पर्शालसाङ्गया .. २८६..
गच्छेति रोषवाक्येन गत्वा प्रतिनिवृत्य च .
केनचिद्वचनार्थेन वाच्यं यास्यसि नेति च .. २८७..
विधूननेन हस्तेन हुंकारं संप्रयोजयेत् .
स चावधूनने कार्यः शपथैर्व्याज एव च .. २८८..
अक्ष्णोः संवरणे कार्यं पृष्ठतश्चोपगूहनम् .
नार्यास्त्वपहृते वस्त्रे दीपच्छादनमेव च .. २८९..
तावत् खेदयितव्यस्तु यावत्पादगतो भवेत् .
ततश्चरणयोर्याते कुर्याद्दूतीनिरीक्षणम् .. २९०..
उत्थाप्यालिङ्गयेच्चैव नायिका नायकं ततः .
रतिभोगगता हृष्टा शयनाभिमुखी व्रजेत् .. २९१..
एतद्गीतविधानेन सुकुमारेण योजयेत् .
यदा शृङ्गारसंयुक्तं रतिसम्भोगकारणम् .. २९२..
यदा चाकाशपुरुषपरस्थवचनाश्रयम् .
भवेत्काव्यं तदा ह्येष कर्तव्योऽभिनयः स्त्रिया .. २९३..
यदन्तपुरसम्बन्धं कार्यं भवति नाटके .
शृङ्गाररससंयुक्तं तत्राप्येष विधिर्भवेत्.. २९४..
न कार्यं शयनं रङ्गे नाट्यधर्मं विजानता .
केनचिद्वचनार्थेन अङ्कच्छेदो विधीयते .. २९५..
यद्वा शयीतार्थवशादेकाकी सहितोऽपि वा .
चुम्बनालिङ्गनं चैव तथ गुह्यं च यद्भवेत् .. २९६..
दन्तच्छेद्यं नखच्छेद्यं नीवीस्रंसनमेव च .
स्तनान्तरविमर्दं च रङ्गमध्ये न कारयेत् .. २९७..
भोजनं सलिलक्रीडा तथा लज्जाकरं च यत् .
एवंविधं भवेद्यद्यत्तत्तद्रङ्गे न कारयेत् .. २९८..
पितापुत्रस्नुषाश्वश्रूदृश्यं यस्मात्तु नाटकम् .
तस्मादेतानि सर्वाणि वर्जनीयानि यत्नतः .. २९९..
वाक्यैः सातिशयैः श्रव्यैर्मधुरैर्नातिनिष्ठुरैः .
हितोपदेशसंयुक्तैस्तज्ज्ञः कुर्यात्तु नाटकम् .. ३००..
एवमन्तःपुरकृतः कार्यस्त्वभिनयो बुधः .
समागमेऽथ नारीणां वाच्यानि मदनाश्रये .. ३०१..
प्रियेषु वचनानीह यानि तानि निबोधत .
प्रिअयः कान्तो विनीतश्च नाथः स्वाम्यथ जीवितम् .. ३०२..
नन्दनश्चेत्यभिप्रीते वचनानि भवन्ति हि .
दुःशीलोऽथ दुराचारः शठो वामो विकत्थनः .. ३०३..
निर्लज्जो निष्ठुरश्चैअव प्रियः क्रोधेऽभिधीयते .
यो विप्रियं न कुरुते न चायुक्तं प्रभाषते .. ३०४..
तथार्जवसमाचारः स प्रियस्त्वभिधीयते .
अन्यनारीसमुद्भूतं चिह्नं यस्य न दृष्यते .. ३०५..
अधरे वा शरीरे वा स कान्त इति भाष्यते .
संक्रुद्धेऽपि हि यो नार्या नोत्तरं प्रतिपद्यते .. ३०६..
परुषं वा न वदति विनीतः साऽभिधीयते .
हितैषी रक्षणे शक्तो न मानी न च मत्सरी .. ३०७..
सर्वकार्येष्वसंमूढः स नाथ इति संज्ञितः .
सामदानार्थसंभोगैस्तथा लालनपालनैः .. ३०८..
नारीं निषेवते यस्तु स स्वामीत्यभिधीयते .
नारीप्सितैरभिप्रायैर्निपुणं शयनक्रियाम् .. ३०९..
करोति यस्तु संभोगे स जीवितमिति स्मृतः .
कुलीनो धृतिमान्दक्षो दक्षिणो वाग्विशारदः .. ३१०..
श्लाघनीयः सखीमध्ये नन्दनः सोऽभिधीयते .
एते वचनविन्यासा रतिप्रीतिकराः स्मृताः .. ३११..
तथा चाप्रीतिवाक्यानि गदतो मे निबोधत .
निष्ठुरश्चाहिष्णुश्च मानि धृष्टो विकत्थनः .. ३१२..
अनवस्थितचित्तश्च दुःशील इति स स्मृतः .
ताडनं बन्धनं चापि यो विमृश्य समाचरेत् .. ३१३..
तथा परुषवाक्यश्च दुराचारः स तन्यते .
वाचैअव मधुरो यस्तु कर्मण नोपपादकः .. ३१४..
योषितः किञ्चिदप्यर्थं स शठः परिभाष्यते .
वार्यते यत्र यत्रार्थे तत्तदेव करोति यः .. ३१५..
विपरीतनिवेशी च स वाम इति संज्ञितः .
सरसव्रणचिह्नो यः स्त्रीसौभाग्यविकत्थनः .. ३१६..
अतिमानी तथा स्तब्धो विकत्थन इति स्मृतः .
वार्यमाणो दृढतरं यो नारीमुपसर्पति .. ३१७..
सचिह्नाः सापराधश्च स निर्लज्ज इति स्मृतः .
योऽपराद्धस्तु सहसा नारीं सेवितुमिच्छति .. ३१८..
अप्रसादनबुद्धिश्च निष्ठुरः सोऽभिधीयते .
एते वचनविन्यासाः प्रियाप्रियविभाषिताः .. ३१९..
नर्तकीसंश्रिताः कार्या बहवोऽन्येऽपि नाटके .
एष गीतविधाने तु सुकुमारे विधिर्भवेत् .. ३२०..
शृङ्गाररससंभूतो रतिसंभोगखेदनः .
यच्चैवाकाशपुरुषं परस्थवचनाश्रयम् .. ३२१..
शृङ्गार एवं वाच्यं स्यात्तत्राप्येष क्रमो भवेत् .
यद्वा पुरुसंबन्धं कार्यं भवति नाटके .. ३२२..
शृङ्गाररससंयुक्तं तत्राप्येष क्रमो भवेत् .
एवमन्तःपुरगतः प्रयोज्योऽभिनयो भवेत् .. ३२३..
दिव्याङ्गनानां तु विधिं व्याख्यास्यम्यनुपूर्वशः .
नित्यमेवोज्वलो वेषो नित्यं प्रमुदितं मनः .. ३२४..
नित्यमेव सुखः कालो देवानां ललिताश्रयः .
न चैर्ष्या नैव च क्रोधो नासूया न प्रसादनम् .. ३२५..
दिव्यानां दृष्यते पुंसां शृङ्गारे योषितां तथा .
ये भावा मानुषाणां स्युर्यदङ्गं यच्च चेष्टितम् ..३२६..
सर्वं तदेव कर्तव्यं दिव्यैर्मानुषसङ्गमे .
यदा मानुषसंभोगो दिव्यानां योषितां भवत् .. ३२७..
तदा सर्वाः प्रकर्तव्या ये भावा मानुषाश्रयाः .
शापभ्रंशात्तु दिव्यानां तथा चापत्यलिप्सया .. ३२८..
कार्यो मानुषसंयोगः शृङ्गाररससंश्रयः .
पुष्पैर्भूषणजैः शब्दैरदृश्यापि प्रलोभयेत् .. ३२९..
पुनः संदर्शनं दत्त्वा क्षणादन्तरिता भवेत् .
वस्त्राभरणमाल्याद्यैर्लेखसंप्रेषणैरपि .. ३३०..
ईदृशैरुपचारैस्तु समुन्माद्यस्तु नायकः .
उन्मादनात्समुद्भूतः कामो रतिकरो भवेत् .. ३३१..
स्वभावोपगतो यस्तु नासावत्यर्थभाविकः .
एवं राजोपचारो हि कर्तव्योऽभ्यन्तराश्रयः .. ३३२..
बाह्यमप्युपचारं तु प्रवक्ष्याम्यथ वैशिके .
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सामान्याभिनयो नामाध्यायो द्वाविंशः ..

Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्रम् अध्याय २१


    .. नाट्यशास्त्रम् अध्याय २१ ..
    .. श्रीरस्तु ..
    भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
    अथ एकविंशोऽध्यायः .
    आहार्याभिनयं विप्रा व्याख्यास्याम्यनुपूर्वशः .
    य्स्मात् प्रयोगः सर्वोऽयमाहार्याभिनये स्थितः .. १..
    नानावस्था प्रकृतय पूर्वं नैपथ्यसाधिताः .
    अङ्गादिभिरभिव्यक्तिमुपगच्छन्त्ययत्नतः .. २..
    आहार्याभिनयो नाम ज्ञेयो नेपथ्यजो विधिः .
    तत्र कार्यः प्रयत्नस्तु नाट्यस्य शुभमिच्छता .. ३..
    [तस्मिन्यत्नस्तु कर्तव्यो नैपथ्ये सिद्धिमिच्छता .
    नाट्यस्येह त्वलङ्कारो नैपथ्यं यत्प्रकीर्तितम् ..].. ४..
    चतुर्विधं तु नेपथ्यं पुस्तोऽलङ्कार एव च .
    तथाङ्करचना चैव ज्ञेयं सज्जीवमेव च .. ५..
    पुस्तस्तु त्रिविधो ज्ञेयो नानारूपप्रमाणतः .
    सन्धिमो व्याजिमश्चैव वेष्टिमश्च प्रकीर्तितः .. ६..
    किलिञ्जचर्मवस्त्राद्यैर्यद्रूपं क्रियते बुधैः .
    सन्धिमो नाम विज्ञेयः पुस्तो नाटकसंस्श्रयः .. ७..
    व्याजिमो नाम विज्ञेअयो यन्त्रेण क्रियते तु यः .
    वेष्ट्यते चैव यद्रुपं वेष्टिमः स तु संज्ञितः .. ८..
    शैलयानविमानानि चर्मवर्मध्वजा नगाः .
    ये क्रियन्ते हि नाट्ये तु स पुस्त इति संज्ञितः .. ९..
    अलङ्कारस्तु विज्ञेयो माल्याभरणवाससाम् .
    नानाविधः समायोगोऽप्यङ्गोपाङ्गविधिः स्मृतः .. १०..
    वेष्टिमं विततं चैव संघात्यं ग्रन्थिमं तथा .
    प्रालम्बितं तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् ..११..
    चतुर्विधं तु विज्ञेयं नाट्ये ह्याभरणं बुधैः .
    आवेध्यं बन्धनीयं च क्षेप्यमारोप्यमेव च .. १२..
    आवेध्यं कुण्डलादीह यत्स्याच्छ्रवणभूषणम् .
    आरोप्यं हेमसूत्रादि हाराश्च विविधाश्रयाः .. १३..
    श्रोणीसूत्राङ्गदे मुक्ताबन्धनीयानि सर्वदा .
    प्रक्षेप्य नूपुरं विद्याद्वस्त्राभरणमेव च .. १४..
    भूषणानां विकल्पं हि पुरुषस्त्रीसमाश्रयम् .
    नाविधं प्रवक्ष्यामि देशजातिसमुद्भवम् ..१५..
    चूडामणिः समुकुटः शिरसो भूषणं स्मृतम् .
    कुण्डलं मोचकं कीला कर्णाभरणमिष्यते .. १६..
    मुक्तावली हर्षकं च सूत्रकं कण्ठभूषणम् .
    वेतिकाङ्गुलिमुद्रा च स्यादङ्गुलिविभूषणम् ..१७..
    हस्तली वलयं चैव बाहुनालीविभूषणम् .
    रुचकश्चूलिका कार्या मणिबन्धविभूषणम् .. १८..
    केयूरे अङ्गदे चैव कूर्परोपरिभूषणे .
    त्रिसरश्चैव हारश्च तथा वक्षोविभूषणम् .. १९..
    व्यालम्बमौक्तिको हारो माला चैवाङ्गभूषणम् .
    तलकं सूत्रकं चैव भवेत्कटिविभूषणम् .. २०..
    अयं पुरुषनिर्योगः कार्यस्त्वाभरणाश्रयः .
    देवानां पार्थिवानां च पुनर्वक्ष्यामि योषिताम् .. २१..
    शिखापाशं शिखाव्यालं पिण्डीपत्रं तथैव च .
    चूडामणिर्मकरिका मुक्ताजालगवाक्षिकम् ..२२..
    शिरसो भूषणं चैव विचित्रं शीर्षजोलकम् .
    कण्डकं शिखिपत्रं च वेणीपुच्छः सदोरकः .. २३..
    ललाटतिलकं चैव नानाशिल्पप्रयोजितम् .
    भ्रूगुच्छोपरिगुच्छश्च कुसुमानुकृतिस्तथा .. २४..
    कर्णिका कर्णवलयं तथा स्यात्पत्रकर्णिका .
    कुण्डलं कर्णमुद्रा च कर्णोत्कीलकमेव च .. २५..
    नानारत्नविचित्राणि दन्तपत्राणि चैव हि .
    कर्णयोर्भूषणं ह्येतत्कर्णपूरस्तथैव च .. २६..
    तिलकाः पत्रलेखाश्च भवेद्गण्डविभूषणम् .
    त्रिवणी चैव विज्ञेयं भवेद्वक्षोविभूषणम् .. २७..
    नेत्रयोरञ्जनं ज्ञेयमधरस्य च रञ्जनम् .
    दन्तानां विविधो रागश्चतुर्णां शुक्लतापि वा .. २८..
    रागान्तरविकल्पोऽथ शोभनेनाधिकोज्वलः .
    मुग्धानां सुन्दरीणां च मुक्ताभासितशोभनाः .. २९..
    सुरक्ता वापि दन्ता स्युःः पद्मपल्लवरञ्जनाः .
    अश्मरागोद्द्योतितः स्यादधरः पल्लवप्रभः .. ३०..
    विलासश्च भवेत्तासां सविभ्रान्तनिरीक्षितम् .
    मुक्तावली व्यालपङ्क्तिर्मञ्जरी रत्नमालिका .. ३१..
    रत्नावली सूत्रकं च ज्ञेयं कण्ठविभूषणम् .
    द्विसरस्त्रिसरश्चैव चतुस्सरकमेव च ..३२..
    तथा शृङ्खलिका चैव भवेत्कण्ठविभूषणम् .
    अङ्गदं वलयं चैव बाहुमूलविभूषणम् .. ३३..
    नानाशिल्पकृताश्चैव हारा वक्षोविभूषणम् .
    मणिजालावनद्धं च भवेत् स्तनविभूषणम् .. ३४..
    खर्जूरकं सोच्छितिकं बाहुनालीविभूषणम् .
    कलापी कटकं शङ्खो हस्तपत्रं सपूरकम् .. ३५..
    मुद्राङ्गुलीयकं चैव ह्यङ्गुलीनां विभूषणम् .
    मुक्ताजालाढ्यतलकं मेखला काञ्चिकापि वा .. ३६..
    रशना च कलापश्च भवेच्छ्रोणीविभूषणम् .
    एकयष्टिर्भवेत्काञ्ची मेखला त्वष्टयष्टिका .. ३७..
    द्विरष्टयष्टि रशना कलापः पञ्चविंशकः .
    द्वात्रिंशच्च चतुःषष्टिः शतमष्टोत्तरं तथा .. ३८..
    मुक्ताहारा भवन्त्येते देवपार्थिवयोषिताम् .
    नूपुरः किङ्किणीकाश्च घण्टिका रत्नजालकम् ..३९..
    सघोषे कटके चैव गुल्फोपरिविभूषाणम् .
    जङ्घयोः पादपत्रं स्यादङ्गुलीष्वङ्गुलीयकम् .. ४०..
    अङ्गुष्ठतिलकाश्चैव पादयोश्च विभूषणम् .
    तथालक्तकरागश्च नानाभक्तिनिवेशितः .. ४१..
    अशोकपलावच्छायः स्यात् स्वाभाविक एव च .
    एतद्विभूषणं नार्या आकेशादानखादपि .. ४२..
    यथाभवरसावस्थं विज्ञेयं द्विजसत्तमाः .
    आगमश्च प्रमाणं च रूपनिर्वर्णनं तथा .. ४३..
    विश्वकर्ममतात्कार्यं सुबुद्ध्यापि प्रयोक्तृभिः .
    न हि शक्यं सुवर्णेन मुक्ताभिर्मणिभिस्तथा .. ४४..
    स्वाधीनमिति रुच्यैव कर्तुमङ्गस्य भूषणम् .
    विभागतोऽभिप्रयुक्तमङ्गशोभाकरं भवेत् .. ४५..
    यथा स्थानान्तरगतं भूषणं रत्नसंयुतम् .
    न तु नाट्यप्रयोगेषु कर्तव्यं भूषणं गुरु .. ४६..
    खेदं जनयते तद्धि सव्यायतविचेष्टनात् .
    गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते .. ४७..
    गुर्वाभरणसन्नो हि चेष्टां न कुरुते पुनः .
    तस्मात्तनुत्वचकृतं सौवर्णं भूषणं भवेत् .. ४८..
    रत्नवज्जतुबद्धं वा न खेदजननं भवेत् .
    स्वेच्छया भूषणविधिर्दिव्यानामुपदिश्यते .. ४९..
    यत्नभावविनिष्पन्नं मानुषाणां विभूषणम् .
    [वेष्टितं विततं चैव संघात्यं ग्रथिमं तथ .. ५०..
    लम्बशोभि तथा चैव माल्यं पञ्चविधं स्मृतम् .
    आच्छादनं बहुविधं नानापत्तनसंभवम् .. ५१..
    तज्ज्ञेयं त्रिप्रकारं तु शुद्धं रक्तं विचित्रितम्].
    दिव्यानां भूषणविधिर्य एष परिकीर्तितः .. ५२..
    मानुषाणां तु कर्तव्यो नानादेशसमाश्रयः .
    भूषणैश्चापि वेषैश्च नानावस्थासमाश्रयैः .. ५३..
    दिव्याङ्गनानां कर्तव्या विभक्तिः स्वस्वभूमिजा .
    विद्याधरीणां यक्षीणामप्सरोनागयोषिताम् .. ५४..
    ऋषिदैवतकन्यानां वेषैर्नानात्वमिष्यते .
    तथा च सिद्धगन्धर्वराक्षसासुरयोषिताम् .. ५५..
    दिव्यानां नरनारीणां तथैव च शिखण्डकम् .
    शिखापुटशिखण्डं तु मुक्ताभूयिष्ठभूषणम् .. ५६..
    विद्याधरीणां कर्तव्यः शुद्धो वेषपरिच्छदः .
    यक्षिण्योऽप्सरश्चैव कर्या रत्नविभूषणाः .. ५७..
    समस्तानां भवेद्वेषो यक्षीणा केवलं शिखा .
    दिव्यनामिव कर्तव्यं नागस्त्रीणां विभूषणम् .. ५८..
    मुक्तामणिलताप्रायाः फणास्तासां तु केवलाः .
    कार्यं तु मुनिकन्यानामेकवेणीधरं शिरः .. ५९..
    न चापि विभूषणविधिस्तासां वेषो वनोचितः .
    मुक्तामरकतप्रायं मण्डनं सिद्धयोषिताम् .. ६०..
    तासां तु चैव कर्तव्यं पीतवस्त्रपरिच्छदम् .
    पद्मरागमणिप्रायं गन्धर्वीणां विभूषणम् .. ६१..
    वीणाहस्तश्च कर्तव्यः कौसुम्भवसनस्तथा .
    इन्द्रनीलैस्तु कर्तव्यं राक्षसीणां विभूषणम् .. ६२..
    सितदंष्ट्रा च कर्तव्या कृष्णवस्त्रपरिच्छदम् .
    वैडूर्यमुक्ताभरणाः कर्तव्या सुरयोषिताम् .. ६३..
    शुकपिञ्छनिभैअर्वस्त्रैः कार्यस्तासां परिच्छदः .
    पुष्यरागैस्तु मणिभिः क्वचिद्वैडूर्यभूषितैः .. ६४..
    दिव्यवानरनारीणां कार्यो नीलपरिच्छदः .
    एवं शृङ्गारिणः कार्या वेषा दिव्याङ्गनाश्रयाः .. ६५..
    अवस्थान्तमासाद्य शुद्धाः कार्याः पुनस्तथा .
    मानुषीणां तु कर्तव्या नानादेशसमुद्भवाः .. ६६..
    वेषाभरणसंयोगान् गदतस्तान्निबोधत .
    आवन्त्ययुवतीनां तु शिरस्सालककुन्तलम् .. ६७..
    गौडीयानामलकप्रायं सशिखापाशवेणिकम् .
    आभीरयुवतीनां तु द्विवेणीधर एव तु .. ६८..
    शिरः परिगमः कार्यो नीलप्रायमथाम्बरम् .
    तथा पूर्वोतरस्त्रीणां समुन्नद्धशिखण्डकम् .. ६९..
    आकेशाच्छादनं तासां देशकर्मणि कीर्तितम् .
    तथैव दक्षिणस्त्रीणां कार्यमुल्लेख्यसंश्रयम् .. ७०..
    कुम्भीबन्धकसंयुक्तं तथावर्तललाटिकम् .
    [गणिकानां तु कर्तव्यमिच्छाविच्छित्ति मण्डनम्].. ७१..
    देशजातिविधानेन शेषाणामपि कारयेत् .
    वेषं तथा चाभरणं क्षुरकर्म परिच्छदम् .. ७२..
    [आगमं चापि नैपथ्ये नाट्यस्यैवं प्रयोजयेत्].
    अदेशयुक्तो वेषो हि न शोभां जनयिष्यति .. ७३..
    मेखलोरसि बद्धा तु हास्यं समुपपादयेत् .
    तथा प्रोषितकान्तासु व्यसनाभिहतासु च .. ७४..
    वेषो वै मलिनः कार्य एकवेणीधरं शिरः .
    विप्रलम्भे तु नार्यास्तु शुद्धो वेषो भवेदिह .. ७५..
    नात्याभरणसंयुक्तो न चापि मृजयान्वितः .
    एवं स्त्रीणां भवेद्वेषो देशावस्थासमुद्भवः .. ७६..
    पुरुषाणां पुनश्चैव वेषान्वक्ष्यामि तत्त्वतः .
    तत्राङ्करचना पूर्वं कर्तव्या नाट्ययोक्तृभिः .. ७७..
    ततः परं प्रयोक्तव्या वेषा देशसमुद्भवाः .
    सितो नीलश्च पीतश्च चतुर्थो रक्त एव च .. ७८..
    एते स्वभावजा वर्णा यैः कार्यं त्वङ्गवर्तनम् .
    संयोगजाः पुनश्चान्ये उपवर्णा भवन्ति हि ..७९..
    तानहं सम्प्रवक्ष्यामि यथाकार्यं प्रयोक्तृभिः .
    सितनीलसमायोगे कारण्डव इति स्मृतः .. ८०..
    सितपीतसामायोगात्पाण्डुवर्णः प्रकीर्तितः .
    सितिअरक्तसमायोगे पद्मवर्णः प्रकीर्तितः .. ८१..
    पीतनीलसमायोगाद्धरितो नाम जायते .
    नीलरक्तसमायोगात्कषायो नाम जायते .. ८२..
    रक्तपीतसमायोगाद्गौरवर्ण इति स्मृतः .
    एते संयोगजा वर्णा ह्युपवर्णास्तथापरे .. ८३..
    त्रिचतुर्वर्णसंयुक्ता बहवः संप्रकीर्तिताः .
    बलस्थो यो भवेद्वर्णस्तस्य भागो भवेत्ततः .. ८४..
    दुर्बलस्य च भागौ द्वौ नीलं मुक्त्वा प्रदापयेत् .
    नीलस्यैको भवेद्भाअगश्चत्वारोऽन्ये तु वर्णके .. ८५..
    बलवान्सर्ववर्णानां नील एव प्रकीर्तितः .
    एवं वर्णविधिं ज्ञात्वा नानासंयोगसंश्रयम् .. ८६..
    ततः कुर्याद्यथायोगमङ्गानां वर्तनं बुधः .
    वर्तनच्छादनं रूपं स्ववेषपरिवर्जितम् .. ८७..
    नाट्यधर्मप्रवृत्तं तु ज्ञेयं तत्प्रकृतिस्थितम् .
    स्ववर्णमात्मनश्छाद्यं वर्णकैर्वेषसंश्रयैः .. ८८..
    आकृतिस्तस्य कर्तव्या यस्य प्रकृतिरास्थिता .
    यथा जन्तुः स्वभावं स्वं परित्यज्यान्यदैहिकम् ..८९..
    तत्स्वभावं हि भजते देहान्तरमुपाश्रितः .
    वेषेण वर्णकैश्चैव च्छादितः पुरुषस्तथा .. ९०..
    परभावं प्रकुरुते यस्य वेषं समाश्रितः .
    देवदानवगन्धर्वयक्षराक्षसपन्नगाः .. ९१..
    प्राणिसंज्ञाः स्मृता ह्येते जीवबन्धाश्च येऽपरे .
    [स्त्रीभावाः पर्वताः नद्यः समुद्रा वाहनानि च .. ९२..
    नानाशस्त्राण्यपि तथा विज्ञेयाः प्राणिसंज्ञया].
    शैलप्रासादयन्त्राणि चर्मवर्मध्वजास्तथा .. ९३..
    नानाप्रहरणाद्याश्च तेऽप्राणिन इति स्मृताः .
    अथवा कारणोपेता भवन्त्येते शरीरिणः .. ९४..
    वेषभाषाश्रयोपेता नाट्यधर्ममवेक्ष्य तु .
    वर्णानां तु विधिं ज्ञात्वा वयः प्रकृतिमेव च .. ९५..
    कुर्यादङ्गस्य रचनां देशजातिवयःश्रितताम् .
    देवा गौरास्तु विज्ञेया यक्षाश्चाप्सरस्तथा .. ९६..
    रुद्रार्कद्रुहिणस्कन्दास्तपनीयप्रभाः स्मृताः .
    सोमो बृहस्पतिः शुक्रो वरुणस्तारकागणाः .. ९७..
    समुद्रहिमवद्गङ्गाः श्वेता हि स्युर्बलस्तथा .
    रक्तमङ्गारकं विद्यात् पीतौ बुधहुताशनौ .. ९८..
    नारायणो नरश्चैव श्यामो नागश्च वासुकिः .
    दैत्याश्च दानवाश्चैव राक्षसा गुह्यका नगाः .. ९९..
    पिशाचा जलमाकाशमसितानि तु वर्णतः .
    भवन्ति षट्सु द्वीपेषु पुरुषश्चैव वर्णतः .. १००..
    कर्तव्या नाट्ययोगेन निष्टप्तकनकप्रभाः .
    जाम्बूद्वीपस्य वर्षे तु नानावर्णाश्रया नराः .. १०१..
    उत्तरांस्तु कुरुस्त्यक्त्वा ते चापि कनकप्रभाः .
    भद्राश्वपुरुषाः श्वेताः कर्तव्या वर्णतस्तथा .. १०२..
    केतुमाले नरा नीला गौराः शेषेषु कीर्तिताः .
    नानावर्णाः स्मृता भूता गन्धर्वा यक्षपन्नगाः .. १०३..
    विद्याधरास्तथा चैव पितरस्तु समा नराः .
    पुनश्च भारते वर्षे तांस्तान्वर्णान्निबोधत .. १०४..
    राजानः पद्मवर्णास्तु गौराः श्यामास्तथैव च .
    ये चापि सुखिनो मर्त्या गौरा कार्यास्तु वैः बुधैः .. १०५..
    कुकर्मिणो ग्रहग्रस्ताः व्याधितास्तपसि स्थिताः .
    आयस्तकर्मिणश्चैव ह्यसिताश्च कुजातयः .. १०६..
    ऋष्ययश्चैव कर्तव्या नित्यं तु बदरप्रभाः .
    तपःस्थिताश्च ऋषयो नित्यामेवासिता बुधैः .. १०७..
    कारणव्यपदेशेन तथा चात्मेच्छया पुनः .
    वर्णस्तत्र प्रकर्तव्यो देशजतिवशानुगः .. १०८..
    देशं कर्म च जातिं च पृथिव्युद्देशसंश्रयम् .
    विज्ञाय वर्तना कार्या पुरुषाणां प्रयोगतः .. १०९..
    किरातबर्बरान्ध्राश्च द्रविडाः काशिकोसलाः .
    पुलिन्दा दाक्षिणात्याश्च प्रायेण त्वसिताः स्मृताः .. ११०..
    शकाश्च यवनाश्चैव पह्लवा वाह्लिकाश्च ये .
    प्रायेण गौराः कर्तव्या उत्तरा ये श्रिता दिशम् .. १११..
    पाञ्चालाः शौरसेनाश्च माहिषाश्चौड्रमागधाः .
    अङ्गा वङ्गाः कलिङ्गाश्च श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः .. ११२..
    ब्राह्मणाः क्षत्रियाश्चैव गौराः कार्यास्तथैव हि .
    वैश्याः शूद्रास्तथा चैव श्यामाः कार्यास्तु वर्णतः .. ११३..
    एवं कृत्वा यथान्यायं मुखाङ्गोपाङ्गवर्तनाम् .
    श्मश्रुकर्म प्रयुञ्जीत देशकालवयोऽनुगम् ..११४..
    शुद्धं विचित्रं श्यामं च तथा रोमशमेव च .
    भवेच्चतुर्विधं श्मश्रु नानावस्थान्तरात्मकम् .. ११५..
    शुद्धं तु लिङ्गिनां कार्यं तथामात्यपुरोधसाम् .
    मध्यस्था ये च पुरुषा ये च दीक्षां समाश्रिताः .. ११६..
    दिव्या ये पुरुषाः केचित्सिद्धविद्याधरादयः .
    पार्थिवाश्च कुमाराश्च ये च राजोपजीविनः .. ११७..
    शृङ्गारिणश्च ये मर्त्या यौवनोन्मादिनश्च ये .
    तेषां विचित्रं कर्तव्यं श्मश्रु नाट्यप्रयोक्तृभिः .. ११८..
    अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां दुःखितानां तपस्विनाम् .
    व्यसनाभिहतानां च श्यामं श्मश्रु प्रयोजयेत् .. ११९..
    ऋषीणां तापसानां च ये च दीर्घव्रता नराः .
    तथा च चीरबद्धानां रोमशं श्मश्रु कीर्तितम् .. १२०..
    एवं नानाप्रकारं तु श्मश्रु कार्यं प्रयोक्तृभिः .
    अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि वेषान्नानाप्रयोगजान् .. १२१..
    शुद्धो विचित्रो मलिनस्त्रिविधो वेष उच्यते .
    तेषां नियोगं वक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः .. १२२..
    देवाभिगमने चैव मङ्गले नियमस्थिते .
    तिथिनक्षत्रयोगे च विवाहकरणे तथा .. १२३..
    धर्मप्रवृत्तं यत्कर्म स्त्रियो वा पुरुषस्य वा .
    वेषस्तेषां भवेच्छुद्धो ये च प्रायत्निका नराः .. १२४..
    देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् .
    नृपाणां कर्कशानां च चित्रो वेष उदाहृतः .. १२५..
    वृद्धानां ब्राह्मणानां च श्रेष्ठ्यमात्यपुरोधसाम् .
    वणिजां काञ्चुकीयानां तथा चैव तपस्विनाम् .. १२६..
    विप्रक्षेत्रियवैश्यानां स्थानीया ये च मानवाः .
    शुद्धो वस्त्रविधिस्तेषां कर्तव्यो नाटकाश्रयः .. १२७..
    उन्मत्तानां प्रमत्तानामध्वगानां तथैव च .
    व्यसनोपहतानां च मलिनो वेष उच्यते .. १२८..
    शुद्धरक्तविचित्राणि वासांस्यूर्ध्वाम्बराणि च .
    योजयेन्नाट्यतत्त्वज्ञो वेषयोः शुद्धचित्रयोः .. १२९..
    कुर्याद्वेषे तु मलिने मलिनं तु विचक्षणः .
    मुनिनिर्ग्रन्थशाक्येषु यतिपाशुपतेषु च .. १३०..
    व्रतानुगस्तु कर्तव्यो वेषो लोकस्वभावतः .
    चीरवल्कलचर्माणि तापसानां तु योजयेत् .. १३१..
    परिवाण्मुनिष्क्यानां वासः काषायमिष्यते .
    नानाचित्राणि वासांसि कुर्यात्पाशुपतेष्वथ .. १३२..
    कुजातयश्च ये प्रोक्तास्तेषां चैव यथार्हतः .
    अन्तःपुरप्रवेशे च विनियुक्ता हि ये नराः .. १३३..
    काषायकञ्चुकपटाः कार्यास्तेऽपि यथाविधि .
    अवस्थानतरतश्चैव नृणां वेषो भवेदथ .. १३४..
    वेषः सांग्रामिकश्चैव शूराणां संप्रकीर्तितः .
    विचित्रशस्त्रकवचो बद्धतूणो धनुर्धरः .. १३५..
    चित्रो वेषस्तु कर्तव्यो नृपाणां नित्यमेव च .
    केवलस्तु भवेच्छुद्धो नक्षत्रोत्पातमङ्गले .. १३६..
    एवमेष भवेद्वेषो देशजातिवयोऽनुगः .
    उत्तमाधममध्यानां स्त्रीणां नृणामथापि च .. १३७..
    एवं वस्त्रविधिः कार्यः प्रयोगे नाटकाश्रये .
    नानावस्थां समासाद्य शुभाशुभकृतस्तथा .. १३८..
    तथा प्रतिशिरश्चापि कर्तव्यं नाटकाश्रयम् .
    दिव्यानां मानुषाणां च देशजातिवयःश्रितम् .. १३९..
    पार्श्वागता मस्तकिनस्तथा चैव किरीटिनः .
    त्रिविधो मुकुटो ज्ञेयो दिव्यपार्थिवसंश्रितः .. १४०..
    देवगन्धर्वयक्षाणां पन्नगानां सरक्षसाम् .
    कर्तव्या नैकविहिअत मुकुटाः पार्श्वमौलयः .. १४१..
    उत्तमा ये च दिव्यानां ते च कार्याः किरीटिनः .
    मध्यमा मौलिनश्चैव कनिष्ठाः षिर्षमौलिनः .. १४२..
    नराधिपानां कर्तव्या मस्तके मुकुटा बुधैः .
    विद्याधराणां च सिद्धानां चारणानां तथैव च .. १४३..
    ग्रन्थिमत्केशमुकुटाः कर्तव्यास्तु प्रयोक्तृभिः .
    राक्षोदानवदैत्यानां पिङ्गकेशेक्षणानि हि .. १४४..
    हरिच्छ्श्मश्रूणि च तथा मुकुटास्यानि कारयेत् .
    उत्तमश्चापि ये तत्र ते कार्याः पार्श्वमौलिनः .. १४५..
    कस्मात्तु मुकुटाः सृष्टाः प्रयोगे दिव्य्पार्थिवे .
    केशानां छेदनं दृष्टं वेदवादे यथाश्रुति .. १४६..
    भद्रीकृतस्य वा यज्ञे शिरसश्छादनेच्छया .
    केशानामप्यदीर्घत्वात्स्मृतं मुकुटधारणम् .. १४७..
    सेनापतेः पुनश्चापि युवराजस्य चैव हि .
    योजयेदर्धमुकुटं महामात्राश्च ये नराः .. १४८..
    अमात्यानां कञ्चुकिनां तथा श्रेष्ठिपुरोधसाम् .
    वेष्टनाबद्धपट्टानि प्रतिशीर्षाणि कारयेत् .. १४९..
    पिशाचोन्मत्तभूतानां साधकानां तपस्विनाम् .
    अनिस्तीर्णप्रतिज्ञानां लम्बकेशं भवेच्छिरः .. १५०..
    शाक्यश्रोत्रियनिर्ग्रन्थपरिव्राड्दीक्षितेषु च .
    शिरोमुण्डं तु कर्तव्यं यज्ञदीक्षान्वितेषु च .. १५१..
    तथा व्रतानुगं चैव शेषानां लिङ्गिनां शिरः .
    मुण्डं वा कुञ्चितं वापि लम्बकेशमथापि वा .. १५२..
    धूर्तानां चैव कर्तव्यं ये च रात्र्युपजीविनः .
    शृङ्गारचित्ताः पुरुषास्तेषां कुञ्चितमूर्धजाः .. १५३..
    बालानामपि कर्तव्यं त्रिशिखण्डविभूषितम् .
    जटामकुटबद्धं च मुनीनां तु भवेच्छिरः .. १५४..
    चेटानामपि कर्तव्यं त्रिशिखं मुण्डमेव वा .
    विदूषकस्य खलतिः स्यात्काकपदमेव वा .. १५५..
    शेएषाणामर्थयोगेन देशजातिसमाश्रयम् .
    शिरः प्रयोक्तृभिः कार्यं नानावस्थान्तराश्रयम् .. १५६..
    भूषणैर्वर्णकैर्वस्त्रैर्माल्यैश्चैव यथाविधि .
    एवं नानाप्रकारैस्तु बुद्ध्या वेषान्प्रकल्पयेत् .. १५७..
    पूर्वं तु प्रकृतिं स्थाप्य प्रयोगगुणसंभवाम् .
    स्त्रीणां वा पुरुषाणां वाप्यवस्थां प्राप्य तादृशीम् ..
    १५८..
    सर्वे भावाश्च दिव्यानां कार्या मानुषसंश्रयाः .
    तेषां चानिमिषत्वादि नैव कार्यं प्रयोक्तृभिः .. १५९..
    इह भावरसाश्चैव दृष्टिभिः संप्रतिष्ठिताः .
    दृष्ट्यैव स्थापितो ह्यर्थः पश्चादङ्गैर्विभाव्यते .. १६०..
    एवं ज्ञेएयाङ्गरचना नानाप्रकृतिसंभवा .
    सजीव इति यः प्रोक्तस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् .. १६१..
    यः प्राणिनां प्रवेशो वै सजीव इति संज्ञितः .
    चतुष्पदोऽथ द्विपदस्तथा चैवापदः स्मृतः .. १६२..
    उरगानपदान् विद्याद् द्विपदान्खगमानुषान् .
    ग्राम्या आरण्याः पशवो विज्ञेयाः स्युश्चतुष्पदाः .. १६३..
    ये ते तु यद्धसंफेटैरुपरोधैस्तथैव च .
    नानाप्रहरणोपेताः प्रयोज्या नाटके बुधैः .. १६४..
    आयुधानि च कार्याणि पुरुषाणां प्रमाणतः .
    तान्यहं वर्तयिष्यामि यथापुस्तप्रमाणतः .. १६५..
    भिण्डिर्द्वादशतालः स्याद्दश कुन्तो भवेदथ .
    अष्टौ शतघ्नी शूलं च तोमरः शक्तिरेव वा .. १६६..
    अष्टौ ताला धनुर्ज्ञेयमायामोऽस्य द्विहस्तकः .
    शरो गदा च वज्रा च चतुस्तालं विधीयते .. १६७..
    अङ्गुलानि त्वसिः कार्यश्चत्वारिंशत्प्रमाणतः .
    द्वादशाङ्गुलकं चक्रं ततोऽर्धं प्रास इष्यते .. १६८..
    प्रासवत्पट्टसं विद्याद्दण्डश्चैव तु विंशतिः .
    विंशतिः कणयश्चैव ह्यङ्गुलानि प्रमाणतः .. १६९..
    शोडषाङ्गुलविस्तीर्णं सबलं संप्रघण्टिकम् .
    त्रिंशदङ्गुलिमानेन कर्तव्यं खेटकं बुधैः .. १७०..
    जर्जरो दण्डकाष्ठं च तथैव प्रतिशीर्षकम् .
    छत्रं चामरं चैव ध्वजो शृङ्गार एव च .. १७१..
    यत्किञ्चिन्मानुषे लोके द्रव्यं पुंसां प्रयोजकम् .
    यच्चोपकरणं सर्वे नाट्ये तत्संप्रकीर्तितम् .. १७२..
    यद्यस्य विषयप्राप्तं तेनोह्यं तस्य लक्षणम् .
    जर्जरे दण्डकाष्ठे च संप्रवक्ष्यामि लक्षणम् .. १७३..
    माहेन्द्रा वै ध्वजाज़् प्रोक्ता लक्षणैर्विश्वकर्मणा .
    एषान्यतमं कुर्याज्जर्जरं दारुकर्मतः .. १७४..
    अथवा वृक्षयोनिः स्यात्प्ररोहो वापि जर्जरः .
    वेणुरेव भवेच्छ्रेष्ठस्तस्य वक्ष्यामि लक्षणम् ..१७५..
    श्वेतभूम्याआअं तु यो जातः पुष्यनक्षत्रजस्तथा .
    संग्राह्यो वै भवेद्वेणुर्जर्जरार्थे प्रयत्नतः .. १७६..
    प्रमाणमङ्गुलानां तु शतमष्टोत्तर<ं भवेत् .
    पञ्चपर्वा चतुर्ग्रन्थिस्तालमात्रस्तथैव च .. १७७..
    स्थूलग्रन्थिर्न कर्तव्यो न शाखी न च कीटवान् .
    न कृमिक्षतपर्वा च न हीनश्चान्यवेणुभिः .. १७८..
    मधुसर्पिस्सर्षपाक्तं माल्यधूपपुरस्कृतम् .
    उपास्य विधिवद्वेणुं गृह्णियाज्जर्जरं प्रति .. १७९..
    यो विधिर्यः क्रमश्चैव माहेब्द्रे तु ध्वजे स्मृतः .
    स जर्जरस्य कर्तव्यः पुष्यवेणुसमाश्रयः .. १८०..
    भवेद्यो दीर्घपर्वा तु तनुपत्रस्तथैव च .
    पर्वाग्रतण्डुलश्चैव पुष्यवेणुः स कीर्तितः .. १८१..
    विधिरेष मया प्रोक्तो जर्जरस्य प्रमाणतज़ः .
    अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि दण्डकाष्ठस्य लक्षणम् .. १८२..
    कपित्थबिल्ववंशेभ्यो दण्डकाष्ठं भवेदथ .
    वक्रं चैव हि कर्तव्यं त्रिभागे लक्षणान्वितम् .. १८३..
    कीटैर्नोपहतं यच्च व्याधिना न च पीडितम् .
    मन्दशाखं भवेद्यच्च दण्डकाष्ठं तु तद्भवेत् ..१८४..
    यस्त्वेभिर्लक्षणैर्हीनं दण्डकाष्ठं सजर्जरम् .
    कारयेत्स त्वपचयं महान्तं प्राप्नुयाद्ध्रुवम् .. १८५..
    अथ शीर्षविभागार्थं घटी कार्या प्रयत्नतः .
    स्वप्रमाणविनिर्दिष्टा द्वात्रिंशत्यङ्गुलानि वै .. १८६..
    बिल्वमध्येन कर्तव्या घटी सिरसमाश्रया .
    स्विन्नेन बिल्वकल्केन द्रवेण च समन्विता .. १८७..
    भस्मना वा तुषैर्वापि कारयेत्प्रतिशीर्षकम् .
    संछाद्य तु ततो वस्त्रैर्बिल्वदुग्धैर्घटाश्रयैः .. १८८..
    बिल्वकल्केन चीरं तु दिग्ध्वा संयोजयेद्घटीम् .
    न स्थूलां नानतां तन्वीं दीर्घां नैव च कारयेत्. .. १८९..
    तस्यामातपशुष्कायां सुशुष्कायामथापि वा .
    छेद्यं बुधाः प्रकुर्वन्ति विधिदृष्टेन कर्मणा .. १९०..
    सुतीक्ष्णेन तु शस्त्रेण अर्धार्धं प्रविभज्य च .
    स्वप्रमाणविनिर्दिष्टं ललाटकृतकोणकम् .. १९१..
    अर्धाङ्गुलं ललाटं तु कार्यं छेद्यं षडङ्गुलम् .
    अर्धार्धमङ्गुलं छेद्यं कटयोर्द्व्यङ्गुलं भवेत् .. १९२..
    कटान्ते कर्णनालस्य छेद्यं द्व्यधिकमङ्गुलम् .
    त्र्यङ्गुल.म् कर्णविवरं तथा स्याच्छेद्यमेव हि .. १९३..
    ततश्चैवावटुः कार्या सुसमा द्वादशाङ्गुला .
    घट्यां ह्येतत्सदा च्छेद्ये विधानं विहितं मया .. १९४..
    तस्योपरिगता कार्या मुकुटा बहुशिल्पजाः .
    नानारत्नप्रतिच्छन्ना बहुरूपोपशोभिताः .. १९४..
    तथोपकरणानीह नाट्ययोगकृतानि वै .
    बहुप्रकारयुक्तानि कुर्वीत प्रकृतिं प्रति .. १९६..
    यत्किञ्चिदस्मिन् लोके तु चराचरसमन्विते .
    विहितं कर्म शिल्पं वा तत्तूपकरणं स्मृतम् ..१९७..
    यद्यस्य विषयं प्राप्तं तत्तदेवाभिगच्छति .
    नास्तन्तः पुरुषाणां हि नाट्योपकरणाश्रये .. १९८..
    यद्येनोत्पादितं कर्म शिल्पयोगक्रियापि वा .
    तस्य तेन कृता सृष्टिः प्रमाणं लक्षणं तथा .. १९९..
    या काष्ठयन्त्रभूयिष्ठा कृता सृष्टिर्महात्मना .
    न सास्माकं नाट्ययोगे कस्मात्खेदावहा हि सा .. २००..
    यद्द्रव्यं जीवलोके तु नानालक्षणलक्षितम् .
    तस्यानुकृतिसंस्थानं नाट्योओपकरणं भवेत् .. २०१..
    प्रासादगृहयानानि नानाप्रहरणानि च .
    न शक्यं तानि वै कर्तुं यथोक्तानीह लक्षणैः .. २०२..
    लोकधर्मी भवेत्त्वन्या नाट्यधर्मी तथापरा .
    स्वभावो लोकधर्मी तु विभावो नाट्यमेव हि .. २०३..
    आयसं न तु कर्तव्यं न च सारमयं तथा .
    नाट्योपकरणं तज्ज्ञैर्गुरुखेदकर< भवेत् .. २०४..
    काष्ठचर्मसु वस्त्र्षु जतुवेणुदलेषु च .
    नाट्योपकरणानीह लघुकर्माणि कारयेत् .. २०५..
    चर्मवर्मध्वजाः शैलाः प्रासादा देवतागृहाः .
    हयवारणयानानि विमानानि गृहाणि च .. २०६..
    पूर्वं वेणुदलैः कृत्वा कृतीर्भावसमाश्रयाः .
    ततः सुरङ्गैरच्छाद्य वस्त्रैः सारूप्यमानयेत् .. २०७..
    अथवा यदि वस्त्राणामसान्निध्यं भवेदिह .
    तालीयैर्वा किलिञ्जैर्वा श्लक्ष्णैर्वस्त्रक्रिया भवेत् .. २०८..
    तथा प्रहरणानि स्युस्तृणवेणुदलादिभिः .
    जन्तुभाण्डक्रियाभिश्च नानारूपाणि नाटके .. २०९..
    प्रतिपादं प्रतिशिरः प्रतिहस्तं प्रतित्वचम् .
    तृणैः किलिञ्जैर्भाण्डैर्वा सारूप्याणि तु कारयेत् .. २१०..
    यद्यस्य सदृशं रूपं सारूप्यगुणसंभवम् .
    मृण्मयं तत्तु कृत्स्नं तु नानारूपं तु कारयेत् ..२११..
    भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षयाभ्रदलेन च .
    नागास्ते विविधाः कार्या ह्यतसीशणबिल्वजैः .. २१२..
    नानाकुसुमजातीश्च फलानि विविधानि च .
    भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैर्लाक्षया वापि कारयेत् ..२१३..
    भाण्डवस्त्रमधूच्छिष्टैस्ताम्रपत्रैस्तथैव च .
    सम्यक्च नीलीरागेणाप्यभ्रपत्रेण चैव हि .. २१४..
    रञ्जितेनाभ्रपत्रेण मणीश्चैव प्रकारयेत् .
    उपाश्रयमथाप्येषं शुल्बवङ्गेन कारयेत् .. २१५..
    विविधा मुकुटा दिवा पूर्वं ये गदिता मया .
    तेऽभ्रपत्रोज्वलाः कार्या मणीव्यालोपशोभिताः .. २१६..
    न शास्त्रप्रभवं कर्म तेषा.म् हि समुदाहृतम् .
    आचार्यबुद्ध्या कर्तव्यमूहापोहप्रयोजितम् .. २१७..
    एष मर्त्यक्रियायोगो भविष्यत्कल्पितो मया .
    कस्मादल्पबलत्वं हि मनुष्येषु भविष्यति .. २१८..
    मर्त्यानामपि नो शक्या विभावाः सर्वकाञ्चनाः .
    नेष्टाः सुवर्णरत्नैस्तु मुकुटा भूषणानि वा .. २१९..
    युद्धे नियुद्धे नृत्ते वा वृष्टिव्यापारकर्मणि .
    गुरुभावावसन्नस्य स्वेदो मूर्छा च जायते .. २२०..
    स्वेदमूर्छाक्लमार्तस्य प्रयोगस्तु विनश्यति .
    प्राणात्ययः कदाचिच्च भवेद्व्यायतचेष्टया .. २२१..
    तस्मात्ताम्रमयैः पत्रैरभ्रकै रञ्जितैरपि .
    भेण्डैरपि मधूच्छिष्टैः कार्याण्याभरणानि तु .. २२२..
    एवं लोकोपचारेण स्वबुद्धिविभवेन च .
    नाट्योपकरणानीह बुधः सम्यक् प्रयोजयेत् .. २२३..
    न भेद्यं नैव च च्छेद्यं न प्रहर्तव्यमेव च .
    रङ्गे प्रहरणैः कार्यं संज्ञामात्रं तु कारयेत् ..२२४..
    अथवा योगशिक्षाभिर्विद्यामायाकृतेन वा .
    शस्त्रमोक्षः प्रकर्तव्यो रङ्गमध्ये प्रयोक्तृभिः .. २२५..
    एवं नानाप्रकारैस्तु आयुधाभरणानि च .
    नोक्तानि यानि च मया लोकाद् ग्राह्याणि तान्यपि .. २२६..
    आहार्याभिनयो ह्येष मया प्रोक्तः समासतः .
    अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि सामान्याभिनयं प्रति .. २२७..
    इति भारतीये नाट्यशास्त्रे आहार्याभिनयो नामैकविंशोऽध्यायः .

    Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्रम् अध्याय २०

.. नाट्यशास्त्रम् अध्याय २० ..
.. श्रीरस्तु ..
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
अथ विंशोऽध्यायः .
समुत्थानं तु वृत्तीनां व्याख्याम्यनुपूर्वशः .
यथा वस्तूद्भवं चैव काव्यानां च विकल्पनम् .. १..
एकार्णवं जगत् कृत्वा भगवानच्युतो यदा .
शेते स्म नागपर्यङ्के लोकान् संक्षिप्य मायया .. २..
अथ वीर्यबलोन्मतावसुरौ मधुकैअटभौ .
तर्जयामासतुर्देवं तरसा युद्धकाङ्क्षया .. ३..
निजबाहू विमृदनन्तौ भूतभावनमक्षयम् .
जानुभिर्मुष्टिभिश्चैव योधयामासतुः प्रभुम् .. ४..
बहुभिः परुषैर्वाक्यैरन्योन्यसमभिद्रवम् .
नानाधिक्षेपवचनैः कम्पयन्ताविवोदधिम् .. ५..
तयोर्नानाप्रकाराणि वचांसि वदतोस्तदा .
श्रुत्वा त्वभिहतमना द्रुहिणो वाक्यमब्रवीत् .. ६..
किमिदं भरतीवृत्तिर्वाग्भिरेव प्रवर्तते .
उत्तरोत्तरसंबद्धा नन्विमौ निधनं नयः .. ७..
पितामहवचः श्रुत्वा प्रोवाच मधुसूदनः .
कार्यहेतोर्मया ब्रह्मन् भारतीयं विनिर्मिता .. ८..
वदतां वाक्यभूयिष्ठा भारतीयं भविष्यति .
तस्मादेतौ निहन्म्यद्येत्युवाच वचनं हरिः .. ९..
शुद्धैरविकृतैरङ्गैः साङ्गहारैस्तथा भृशम् .
योधयामासतुर्दैत्यौ युद्धमार्गविशारदौ .. १०..
भूमिसंयोगसंस्थानैः पदन्यासैर्हरेस्तदा .
अतिभारोऽभवद् भूमेर्भारती तत्र निर्मिता .. ११..
वल्गितैः शार्ङ्गधनुषस्तीव्रैर्दीप्ततथैरथ .
सत्वाधिकैरसंभ्रान्तैः सात्त्वती तत्र निर्मिता .. १२..
विचित्रैरङ्गहारैस्तु देवो लीलासमन्वितैः .
बबन्ध यच्छिखापाशं कैशिकी तत्र निर्मिता .. १३..
संरम्भावेगबहुलैर्नानाचारी समुत्थितैः .
नियुद्धकरणैश्चित्रैरुत्पन्नारभटी ततः .. १४..
यां यां देवः समाचष्टे क्रियां वृत्तिषु संस्थिताम् .
तां तदर्थानुगैर्जप्येऐर्द्रुहिणः प्रत्यपूजयत् ..१५..
यदा हतौ तावसुरौ हरिणा मधुकैटभौ .
ततोऽब्रवीत् पद्मयोनिर्नारायणमरिन्दमम् .. १६..
अहो विचित्रैर्विषमैः स्फुटैः सललितैरपि .
अङ्गहारैः कृतं देव त्वया दानवनाशनम् .. १७..
तस्मादयं हि लोकस्य नियुद्धसमयक्रमः .
सर्वशस्त्रविमोक्षेषु न्यायसंज्ञो भविष्यति .. १८..
न्यायाश्रितैरङ्गहारैर्न्यायाच्चैव समुत्थितैः .
यस्माद्युद्धानि वर्तन्ते तस्मान्यायाः प्रकीर्तिताः .. १९..
[चारीषु च समुत्पन्नो नानाचारीसमाश्रयः .
न्यायसंज्ञः कृतो ह्येष द्रुहिणेन महात्मना.. २०..
ततो वेदेषु निक्षिप्ता द्रुहिणेन महात्मना .
पुनरिष्वस्त्रजाते च नानाचारीसमाकुले .. २१..
पुनर्नाट्यप्रयोगेषु नानाभावसम्न्विताः .
वृत्तिसंज्ञाः कृता ह्येताः काव्यबन्धसमाश्रयाः].. २२..
चरितैर्यस्य देवस्य जप्यं यद्यादृशं कृतम् .
ऋषिभिस्तादृशी वृत्तिअः कृता पाठ्यादिसंयुता .. २३..
नाट्यवेदसमुत्पना वागङ्गाभिनयात्मिका .
मया काव्यक्रिअयाहेतोः प्रक्षिप्ता द्रुहिणाज्ञया .. २४..
ऋग्वेदाद्भारती क्षिप्ता यजुर्वेदाच्च सात्त्वती .
कैशिकी सामवेदाच्च शेषा चाथर्वणादपि .. २५..
या वाक्प्रधाना पुरुषप्रयोज्या
स्त्रीवर्जिता संकृतपाठ्ययुक्ता .
स्वनामधेयैर्भरतैः प्रयुक्ता
सा भारती नाम भवेत्तु वृत्तिः .. २६..
भेदास्तस्यास्तु विज्ञेयाश्चत्वारोऽङ्गत्वमागताः .
प्ररोचनामुखं चैव वीथी प्रहसनं तथा .. २७..
जयाभ्युदयिनी चैव मङ्गल्या विजयावहा .
सर्वपापप्रशमनी पूर्वरङ्गे प्ररोचना .. २८..
[उपक्षेपेण काव्यस्य हेतुयुक्तिसमाश्रया .
सिद्धेनामन्त्रणा या तु विज्ञेया सा प्ररोचना].. २९..
नटी विदूषको वापि पारिपार्श्विक एव वा .
सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्तु कुर्वते .. ३०..
चित्रैर्वाक्यैः स्वकार्यारोत्थैर्वीत्थ्यङ्गेरन्यथापि वा .
आमुखं तत्तु विज्ञेयं बुधैः प्रस्तावनापि वा .. ३१..
[लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीत्थ्याः प्रहसनस्य च .
आमुखाङ्गान्यतो वक्ष्ये यथावदनुपूर्वशः].. ३२..
उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस्तथा .
प्रवृत्तकावलगिते पञ्चाङ्गान्यामुखस्य तु .. ३३..
उद्धात्यकावलगितलक्षणं कथितं मया .
शेषाणां लक्षणं विप्रा व्याख्यास्याम्यानुपूर्वशः .. ३४..
सुत्रधारस्य वाक्यं वा यत्र वाक्यार्थमेव वा .
गृहीतां प्रविशेत्पात्रं कथोद्धातः स कीर्तितः .. ३५..
प्रयोगे तु प्रयोगं तु सूत्रधारः प्रयोजयेत् .
ततश्च प्रविशेत्पात्रं प्रयोगातिशयो हि सः .. ३६..
कालप्रवृत्तिमाश्रित्य वर्णना या प्रयुज्यते .
तदाश्रयाच्च पात्रस्य प्रवेशस्तत्प्रवृत्तकम् .. ३७..
एषामन्यतमं श्लिष्टं योजयित्वार्थयुक्तिभिः .
[तस्मादङ्गद्वयस्यापि सम्भवो न निवार्यते .. ३८..
पात्रग्रन्थैरसंबाध प्रकुर्यादामुखं ततः .
एवमेतद्बुधैर्ज्ञेयमामुखं विविधाश्रयम् .. ३९..
लक्षणं पूर्वमुक्तं तु वीथ्याः प्रहसनस्य च .
[इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं भारती मयाभिहिता .
सात्त्वत्यास्तु विधानं लक्षणयुक्त्या प्रवक्ष्यामि ].. ४०..
या सात्त्वतेनेह गुणेन युक्ता न्यायेन वृत्तेन समन्विता च .
हर्षोत्कटा संहृतशोकभावा सा सात्त्वती नाम भवेत्तु वृत्तिः
.. ४१..
वागङ्गाभिनयवती सत्त्वोत्थानवचनप्रकरणेषु .
सत्त्वाधिकारयुक्ता विज्ञेया सात्त्वती वृत्तिः .. ४२..
वीराद्भुतरौद्ररसा निरस्तशृङ्गारकरुणनिर्वेदा .
उद्धतपुरुषप्राया परस्पराधर्षणकृता च .. ४३..
उत्थापकश्च परिवर्तकश्च सल्लापकश्च संघात्यः .
चत्वारोऽस्या भेदा विज्ञेया नाट्यकोविदैअः .. ४४..
अहमप्युत्थास्यामि त्वं तावद्दर्शयात्मनः शक्तिम् .
इति संघर्षसमुत्थस्तज्ज्ञैरुत्थापको ज्ञेयः .. ४५..
उत्थानसमारब्धानर्थानुत्सृज्य योऽर्थयोगवशात् .
अन्यानर्थान् भजते स चापि परिवर्तको ज्ञेयः .. ४६..
[निर्दिष्टवस्तुविषयः प्रपञ्चबद्धस्त्रिहास्यसंयुक्तः .
संघर्षविशेषकृतस्त्रिविधः परिवर्तको ज्ञेयः].. ४७..
साधर्षजो निराधर्षजोऽपि वा रागवचसंयुक्तः .
साधिक्षेपालापो ज्ञेयः सल्लापकः सोऽपि .. ४८..
[धर्माधर्मसमुत्थं यत्र भवेद्रागदोषसंयुक्तम् .
साधिक्षेपं च वचो ज्ञेयः संलापको नाम].. ४९..
मन्त्रर्थवाक्यशक्त्या दैववशादात्मदोषयोगाद्वा .
संघातभेदजननस्तज्ज्ञैः संघात्यको ज्ञेयः .. ५०..
[बहुकपटसंश्रयाणां परोपघाताशयप्रयुक्तानाम् .
कूटानां संघातो विज्ञेयः कूटसंघात्यः ].. ५१..
इत्यष्टार्धविकल्पा वृत्तिरियं सात्त्वती मयाभिहिता .
कैशिक्यास्त्वथ लक्षणमतःपरं संप्रवक्ष्यामि .. ५२..
या श्लक्ष्णनैपथ्यविशेषचित्रा स्त्रीसंयुता या बहुनृत्तगीता .
कामोपभोगप्रभवोपचारा तां कैशिकीं वृत्तिमुदाहरन्ति .. ५३..
[बहुवद्यनृत्तगीता शृङ्गाराभिनयचित्रनैपथ्या .
माल्यालङ्कारयुक्ता प्रशस्तवेषा च कान्ता च .. ५४..
चित्रपदवाक्यबन्धैरलङ्कृता हसितरुदितरोषादैः .
स्त्रीपुरुषकामयुक्ता विज्ञेया कैशिकीवृत्तिः].. ५५..
नर्म च नर्मस्फुञ्जो नर्मस्फोटोऽथ नर्मगर्भश्च .
कैशिक्याश्चत्वारो भेदा ह्येते समाख्याताः .. ५६..
आस्थापितशृङ्गारं विशुद्धकरणं निवृत्तवीररसम् .
हास्यप्रवचनबहुलं नर्म त्रिविधं विजानीयात् .. ५७..
ईर्ष्याक्रोधप्रायं सोपालम्भकरणानुविद्धं च .
आत्मोपक्षेपकृतं सविप्रलम्भं स्मृतं नर्म .. ५८..
नवसङ्गमसम्भोगो रतिसमुदयवेषवाक्यसंयुक्तः .
ज्ञेयो नर्मस्फुञ्जो ह्यवसानभयात्मकश्चैव .. ५९..
विविधानां भवानां लवैर्लवैर्भूषितो बहुविशेषैः .
असमग्राक्षिप्तरसो नर्मस्फोटस्तु विज्ञेयः .. ६०..
विज्ञानरूपशोभा धनादिभिर्नायको गणैर्यत्र .
प्रच्छनां व्यवहर्ते कर्यवषान्नर्मगर्भोऽसौ .. ६१..
[पूर्वस्थितौ विपद्येत नायको यत्र चापरस्तिष्ठेत् .
तमपीह नर्मगर्भं विद्यान्नाट्यप्रयोगेषु ].. ६२..
इत्यष्टार्शविकल्पा वृत्तिरियं कैशिकी मयाभिहिता .
अत ऊर्ध्वमुद्धतरसामरभटिं सम्प्रवक्ष्य्यमि .. ६३..
आरभटप्रायगुणा तथैव बहुकपटवञ्चनोपेता .
दम्भानृतवचनवती त्वारभटी नाम विज्ञेया .. ६४..
[आवपाताप्लुलङ्गितानि च्छेद्यानि मायाकृतमिन्द्रजालम् .
चित्राणी युद्धानि च यत्र नित्यं तां तादृशीमारभटीं वदन्ति
.. ६५..
शाड्गुण्यसमार्ब्धा हठातिसन्धानविद्रवोपेता .
लाभालाभार्थकृता विज्ञेया वृत्तिरारभटी .. ६६..
संक्षिप्तकावपतौ वस्तूत्थापनमथापि संफेटः .
एते ह्यस्या भेदा लक्षणमेषं प्रवक्ष्यामि .. ६७..
अन्वर्थशिल्पयुक्तो बहुपुस्तोत्थानचित्रनेपथ्यः .
संक्षिप्तवस्तु विषयो ज्ञेयः संक्षिप्तकओ नाम .. ६८..
भयहर्षसमुत्थानं विद्रवविनिपातसम्भ्रमाचरणम् .
क्षिप्रप्रवेशनिर्गममवपातमिमं विजानीयात् .. ६९..
सर्वरससमासकृतं सविद्रव्व्विद्रवाश्रयं व्वपि .
नाट्यं विभाव्यते यत्तद्वस्तूत्थापनं ज्ञेयम् .. ७०..
संरम्भसंप्रयुक्तो बहुयुद्धकपटनिर्भेदः .
शस्त्रप्रहरबहुलः सम्फेटो नाम विज्ञेयः .. ७१..
एवमेता बुधैर्ज्ञेया वृत्तयो नाट्यसंश्रया .
रसप्रयोगमासां च कीर्त्यमानं निबोधत .. ७२..
हास्यशृङ्गरबहुला कैशिकी परिचक्षिता .
सत्त्वती चापि विज्ञेया वीराद्भुतशमाश्रयाः .. ७३..
रौद्रे भयानके चैव विज्ञेयारभटी बुधैः .
बीभत्से करुणे चैव भारती संप्रकीर्तिता .. ७४..
[न ह्येकरसजं कव्यं किञ्चिदस्ति प्रयोगतः .
भावो वापि रसो वापि प्रवृत्तिर्वृत्तिरेव वा .. ७५..
सर्वेषां समवेतानां यस्य रूपं भवेद्बहु .
स मन्तव्यो रस स्थायि शेषाः सञ्चारिणः स्मृताः].. ७६..
वृत्यन्त एशोऽभिनयो मयोक्तो वागङ्गसत्त्वप्रभवो यथावद् .
आहार्यमेवाभिनयं प्रयोगे वक्ष्यामि नेपथ्यकृतं तु भूयः .. ७७..
इति भारतीये नाट्यशास्त्रे वृत्तिविकल्पनं नाम विंशोऽध्यायः

Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्रम् अध्याय १९

.. नाट्यशास्त्रम् अध्याय १९ ..
.. श्रीरस्तु ..
भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
अथ एकोनविंशोऽध्यायः .
इतिवृत्तं तु नाट्यस्य शरीरं परिकीर्तितम् .
पञ्चभिः सन्धिभिस्तस्य विभागः सम्प्रकल्पितः .. १..
इतिवृत्तं द्विधा चैव बुधस्तु परिकल्पयेत् .
आधिकरिकमेकं स्यात् प्रासङ्गिकमथापरम् .. २..
यत्कार्यं हि फलप्राप्त्या सामर्थ्यात्परिकल्प्यते .
तदाधिकारिकं ज्ञेयमन्यत्प्रासङ्गिकं विदुः .. ३..
कारणात्फलयोग्यस्य वृत्तं स्यादाधिकारिकम् .
तस्योपकरणार्थं तु कीर्त्यते ह्यानुषङ्गिकम् .. ४..
कवेः प्रयत्नान्नेतॄणां युक्तानां विद्ध्युपाश्रयात् .
कल्प्यते हि फलप्राप्तिः समुत्कर्षात्फलस्य च .. ५..
(लौकिकी सुखदुःखाख्या यथावस्था रसोद्भवा .
दशधा मन्मथावस्था व्यवस्थास्त्रिविधा मता ..)६..
संसारे फलयागे तु व्यापारः कारणस्य यः .
तस्यानुपूर्व्या विज्ञेया पञ्चावस्था प्रयोक्तृभिः .. ७..
प्रारम्भश्च प्रयत्नश्च तथा प्राप्तेश्च संभवः .
नियता च फलप्राप्तिः फलयोगश्च पञ्चमः .. ८..
औत्सुक्यमात्रबन्धस्तु यद्बीजस्य निबध्यते .
महतः फलयोगस्य स फलारम्भ इष्यते .. ९..
अपश्यतः फलप्राप्तिं व्यापारो यः फलं प्रति .
परं चौत्सुक्यगमनं स प्रयत्नः प्रकीर्तितः .. १०..
ईषत्प्राप्तिर्यदा काचित्फलस्य परिकल्पते .
भावमात्रेण तु प्राहुर्विधिज्ञाः प्राप्तिसम्भवम् .. ११..
नियतां तु फलप्राप्तिं यदा भावेन पश्यति .
नियतां तां फलप्राप्तिं सगुणां परिचक्षते .. १२..
अभिप्रेतं समग्रं च प्रतिरूपं क्रियाफलम् .
इतिवृत्ते भवेद्यस्मिन् फलयोगः प्रकीर्तितः .. १३..
सर्वस्यैव हि कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः .
एतास्त्वनुक्रमेणैव पञ्चावस्था भवन्ति हि .. १४..
आसां स्वभावभिन्नानां परस्परसमागमात् .
विन्यास एकभावेन फलहेतुः प्रकीर्तितः .. १५..
इतिवृत्तं समाख्यातं प्रत्यगेवाधिकारिकम् .
तदारम्भादि कर्तव्यं फलान्तं च यथा भवेत् .. १६..
पूर्णसन्धि च कर्तव्यं हीनसन्ध्यपि वा पुनः .
नियमात् पूर्णसन्धि स्याद्धीनसन्ध्यथ काअरणात् .. १७..
एकलोपे चतुर्थस्य द्विलोपे त्रिचतुर्थयोः .
द्वितीयत्रिचतुर्थानां त्रिलोपे लोप इष्यते .. १८..
प्रासङ्गिके परार्थत्वान्न ह्येष नियमो भवेत् .
यद्वृत्तं सम्भवेत्तत्र तद्योज्यमविरोधतः .. १९..
इतिवृत्ते यथावस्थाः पञ्चारम्भादिकाः स्मृताः .
अर्थप्रकृतयः पञ्च तथा बीजादिका अपि .. २०..
बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यमेव च .
अर्थप्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथाविधि .. २१..
स्वल्पमात्रं समुत्सृष्टं बहुधा यद्विसर्पति .
फलावसानं यच्चैव बीजं तत्परिकीर्तितम् .. २२..
प्रयोजनानां विच्छेदे यदविच्छेदकारणम् .
यावत्समाप्तिर्बन्धस्य स बिन्दुः परिकीर्तितः .. २३..
यद्वृत्तं तु परार्थं स्यात् प्रधानस्योपकारकम्
प्रधानवच्च कल्प्येत सा पताकेति कीर्तिता .. २४..
फलं प्रकल्प्यते यस्याः परार्थायैव केवलम् .
अनुबन्धविहीनत्वात् प्रकरीति विनिर्दिशेत् .. २५.
यदाधिकारिकं वस्तु सम्यक् प्राज्ञैः प्रयुज्यते .
तदर्थो यः समारम्भस्तत्कार्यं परिकीर्तितम् .. २६..
एतेषां यस्य येनार्थो यतश्च गुण इष्यते .
तत् प्रधानं तु कर्तव्यं गुणभूतान्यतः परम् .. २७..
एकोऽनेकोऽपि वा सन्धिः पताकायां तु यो भवेत् .
प्रधानार्थानुयायित्वादनुसन्धिः प्रकीर्त्यते .. २८..
आगर्भादाविमर्शाद्वा पताका विनिवर्तते .
कस्माद्यस्मान्निबन्धोऽस्याः परार्थः परिकीर्त्यते .. २९..
यत्रार्थे चिन्तितेऽन्यस्मिन्स्तल्लिन्ङ्गोऽन्यः प्रयुज्यते .
आगन्तुकेन भावेन पताकास्थानकं तु तत् .. ३०.
सहसैवार्थसम्पत्तिर्गुणवत्युपकारतः .
पताकास्थानकमिदं प्रथमं परिकीर्तितम् .. ३१..
वचः सातिशयं क्लिष्टं काव्यबन्धसमाश्रयम् .
पताकास्थानकमिदं द्वितीअयं परिकीर्तितम् .. ३२..
अर्थोपक्षेपणं यत्र लीनं सविनयं भवेत् .
श्लिष्टप्रत्युत्तरोपेतं तृतीयमिदमिष्यते .. ३३..
द्व्यर्थो वचनविन्यासः सुश्लिष्टः काव्ययोजितः .
उपन्याससुयुक्तश्च तच्चतुर्थमुदाहृतम् .. ३४..
[यत्र सातिशयं वाक्यमर्थोपक्षेपणं भवेत् .
विनाशिदृष्टमन्ते च पताकार्धं तु तद्भवेत् ].. ३५..
चतुष्पताकापरमं नाटके कार्ययिष्यते .
पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं तांश्च वक्ष्याम्यतः परम् ..३६..
मुखं प्रतिमुखं चैव गर्भो विमर्श एव च .
तथा निर्वहणं चेति नाटके पञ्च सन्धयः .. ३७..
[पञ्चभिः सन्धिभिर्युक्तं प्रधानमनु कीर्त्यते .
शेषाः प्रधानसन्धीनामनुग्राह्यनुसन्धयः ].. ३८..
यत्र बीजसमुत्पत्तिर्नानार्थरससम्भवा .
काव्ये शरीरानुगता तन्मुखं परिकीर्तितम् .. ३९..
बीजस्योद्घाटनं यत्र दृष्टनष्टमिव क्वचित् .
मुखन्यस्तस्य सर्वत्र तद्वै प्रतिमुखं स्मृतम् .. ४०..
उद्भेदस्तस्य बीजस्य प्राप्तिरप्राप्तिरेव वा .
पुनश्चान्वेषणं यत्र स गर्भ इति संज्ञितः .. ४१..
गर्भनिर्भिन्नबीजार्थो विलोभनकृतोऽथवा .
क्रोधव्यसनजो वापि स विमर्श इति स्मृतः .. ४२..
समानयनमर्थानां मुखाद्यानां सबीजिनाम् .
नानाभावोत्तराणां यद्भवेन्निर्वहणं तु तत् .. ४३..
एते तु सन्धयो ज्ञेया नाटकस्य प्रयोक्तृभिः .
तथा प्रकरणास्यापि शेषाणां च निबोधत .. ४४..
डिमः समवकारश्च चतुःसन्धी प्रकीर्तितौ .
न तयोरवमर्शस्तु कर्तव्यः कविभिः सदा .. ४५..
व्यायोगेहामृगौ चापि सदा कार्यौ त्रिसन्धिकौ .
गर्भावमर्शौ न स्यातां तयोर्वृत्तिश्च कैशिकी .. ४६..
द्विसन्धि तु प्रहसनं वीथ्यङ्को भाण एव च .
मुखनिर्वहने तत्र कर्तव्ये कविभिः सदा .. ४७..
[वीथी चैव हि भाणश्च तथा प्रहसनं पुनः .
कैशिकीवृत्तिहीनानि कार्याणि कविभिः सदा ].. ४८..
एवं हि सन्धयः कार्या दशरूपे प्रयोक्तृभिः .
पुनरेषां तु सन्धीनामङ्गकल्पं निबोधदत .. ४९..
सन्धिनां यानि वृत्तानि प्रदेशेष्वनुपूर्वशः .
स्वसम्पद्गुणयुक्तानि तान्यङ्गान्युपधारयेत् ..५०..
इष्टस्यार्थस्य रचना वृत्तान्तस्यानुपक्षयः .
रागप्राप्तिः प्रयोगस्य गुह्यानां चैव गूहनम् .. ५१..
आश्चर्यवदभिख्यानं प्रकाश्यानां प्रकाअशनम् .
अङ्गानां षड्विधं ह्येतद् दॄष्टं शास्त्रे प्रयोजनम् ..५२..
अङ्गहीनो नरो यद्वन्नैवारम्भक्षमो भवेत् .
अङ्गहीनं तथा काव्यं न प्रयोगक्षमं भवेत् .. ५३..
उदात्तमपि तत्काव्यं स्यादङ्गैः परिवर्जितम् .
हीनत्वाद्धि प्रयोगस्य न सतां रञ्जयेन्मनः .. ५४..
काव्यं यदपि हीनार्थं सम्यदङ्गैः समन्वितम् .
दीप्तत्वात्तु प्रयोगस्य शोभामेति न संशयः .. ५५..
[तस्मात् सन्धिप्रदेशेषु यथायोगं यथारसम् .
कविनाङ्गानि कार्याणि सम्यक्तानि निबोधत].. ५६..
उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम् .
युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना .. ५७..
उद्भेदः करणं भेद एतान्यङ्गानि वै मुखे .
तथा प्रतिमुखे चैव शृणुताङ्गानि नामतः .. ५८..
विलासः परिसर्पश्च विधूतं_ तापनं तथा .
नर्म नर्मद्युतिश्चैव तथा प्रगयणं पुनः .. ५९..
निरोधश्चैव विज्ञेयः पर्युपासनमेव च .
पुष्पं वज्रमुपन्यासो वर्णसंहार एव च .. ६०..
एतानि वै प्रतिमुखे गर्भेऽङ्गानि निबोधत .
अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः .. ६१..
संग्रहश्चानुमानं च प्रार्थनाक्षिप्तमेव च .
तोटकाधिबले चैव ह्युद्वेगो विद्रवस्तथा ..६२..
एतान्यङ्गानि वै गर्भे ह्यवमर्शे निबोधत .
अपवादश्च संफेटो विद्रवः शक्तिरेव च .. ६३..
व्यवसायः प्रसङ्गश्च द्युतिः खेदो निषेधनम् ..
विरोधनमथादानं छादनं च प्ररोचना .. ६४..
व्यवहारश्च युक्तिश्च विमर्शाङ्गान्यमूनि च .
सन्धिर्निरोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् .. ६५..
द्युतिः प्रसाद आनन्दः समयो ह्युपगूहनम् .
भाषणं पूर्ववाक्यं च काव्यसंहार एव च .. ६६..
प्रशस्तिरिति संहारे ज्ञेयान्यङ्गानि नामतः .
चतुष्षष्ठि बुधैर्ज्ञेयान्येतान्यङ्गानि सन्धिषु .. ६७..
[सम्पादनार्थं बीजस्य सम्यक्सिद्धिकराणि च .
कार्याण्येतानि कविभिर्विभज्यार्थानि नाटके ].. ६८..
पुनरेषां प्रवक्ष्यामि लक्षणानि यथाक्रमम् .
काव्यार्थस्य समुत्पत्तिरुपक्षेप इति स्मृतः .. ६९..
यदुत्पन्नार्थबाहुल्यं ज्ञेयः परिकरस्तु सः .
तन्निष्पत्तिः परिन्यासो विज्ञेयः कविभिः सदा .. ७०..
गुणनिर्वर्णनं चैव विलोभनमिति स्मृतम् .
सम्प्रधारणमर्थानां युक्तिरित्यभिधीयते .. ७१..
सुखार्थस्याभिगमनं प्राप्तिरित्यभिसंज्ञिता .
बीजार्थस्योपगमनं समाधानमिति स्मृतम् .. ७२..
सुखदुःखकृतो योऽर्थस्तद्विधानमिति स्मृतम् .
कुतूहलोत्तरावेगो विज्ञेया परिभावना .. ७३..
बीजार्थस्य प्ररोहो यः स उद्भेद इति स्मृतः .
प्रकृतार्थसमारम्भः करणं नाम तद्भवेत् .. ७४..
संघातभेदनार्थो यः स भेद इति कीर्तितः .
[एतानि तु मुखाङ्गानि वक्ष्ये प्रतिमुखे पुनः].. ७५..
समीहा रतिभोगार्था विलास इति संज्ञितः .
दृष्टनष्टानुसरणं परिसर्प इति स्मृतः .. ७६..
कृतस्यानुनयस्यादौ विधूतं ह्यपरिग्रहः .
अपायदर्शनं यत्तु तापनं नाम तद्भवेएत् .. ७७..
क्रीडार्थं विहितं यत्तु हास्यं नर्मेति तत्स्मृतम्
दोषप्रच्छादनार्थं तु हास्यं नर्मद्युतिः स्मृता .. ७८..
उत्तरोत्तरवाक्यं तु भवेत्प्रगयणं पुनः .
या तु व्यसनसंप्राप्तिः स निरोधः प्रकीर्तितः .. ७९..
क्रुद्धस्यनुनयो यस्तु भवेत्तत्पर्युपासनम् .
विशेषवचनं यत्तु तत्पुष्पमिति संज्ञितम् .. ८०..
प्रत्यक्षरूक्षं यद्वाक्यं वज्रं तदभिधीयते .
उपपत्तिकृतो योऽर्थ उपन्यासश्च स स्मृतः .. ८१..
चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्णसंहार इष्यते .
कपटापाश्रयं वाक्यमभूताहरणं विदुः .. ८२..
तत्त्वार्थवचनं चैव मार्ग इत्यभिधीयते .
चित्रार्थसमवाये तु वितर्को रूपमिष्यते .
यत्सातिशयवद्वाक्यं तदुदाहरणं स्मृतम् .. ८३..
भावतत्त्वोपलब्धिस्तु क्रम इत्यभिधीयते .
सामदानादिसंपन्नः संग्रहः परिकीर्तितः .. ८४..
रूपानुरूपगमनमनुमानमिति स्मृतम् .
रतिहर्षोत्सवानां तु प्रार्थना प्रार्थना भवेत् .
गर्भस्योद्भेदनं यत्साक्षिप्तिरित्यभिधीयते .. ८६..
संरम्भवचनं चैव तोटकं त्विति संज्ञितम् .
कपटेनातिसंधानं ब्रुवतेऽधिबलं बुधाः .. ८७..
भयं नृपारिदस्यूत्थमुद्वेगः परिकीर्तितः .
शङ्का भयत्रासकृतो विद्रयः समुदाहृतः .. ८८..
दोषप्रख्यापनं यत्तु सोऽपवाद इति स्मृतः .
रोषग्रथितवाक्यं तु संफेटः परिकीर्तितः .. ८९..
गुरुव्यतिक्रमो यस्तु स द्रवः परिकीर्तितः .
विरोधिप्रशमो यश्च स शक्तिः परिकीर्तिता ..९०..
व्यवसायश्च विज्ञेयः प्रतिज्ञाहेतुसंभवः .
प्रसङ्गश्चैव विज्ञेयो गुरूणा परिकीर्तनम् .. ९१..
वाक्यमाधर्षसंयुक्तं द्युतिस्तज्ज्ञैरुदाहृता .
मनश्चेष्टाविनिष्पन्नः श्रमः खेद उदाहृतः .. ९२..
ईप्सितार्थप्रतीघातः प्रतिषेधः प्रकीर्तितः .
कार्यात्ययोपगमनं विरोधनमिति स्मृतम् .. ९३..
बीजकार्योपगमनमातानमिति संज्ञितम् .
अपमानकृतं वाक्यं कार्यार्थं च्छादनं भवेत् .. ९४..
प्ररोचना स विज्ञेया संहारार्थप्रदर्शिनी .
[प्रत्यक्षवचनं यत्तु स व्याहार इति स्मृतः .. ९५..
सविच्छेदं वचो यत्र सा युक्तिरिति संज्ञिता .
ज्ञेया विचलना तज्ज्ञैरवमानार्थसंयुत].. ९६..
[एतान्यवमृशेऽङ्गानि संहारे तु निबोधत].
मुखबीजोपगमनं सन्धिरित्यभिधीयते .. ९७..
कार्यस्यान्वेषणं युक्त्या निरोध इति कीर्तितः .
उपक्षेपस्तु कार्याणां ग्रथनं परिकीर्तितम् .. ९८..
अनुभूतार्थकथनं निर्णयः समुदाहृतः .
परिवादकृतं यस्यात्तदाहुः परिभाषणम् .. ९९..
लब्धस्यार्थस्य शमनं द्युतिमाचक्षते पुनः .
समागमस्तथार्थानामानन्दः परिकीर्तितः .. १००..
दुःखस्यापगमो यस्तु समयः स निगद्यते .
शुश्रूषाद्युपसंपन्नः प्रसादः प्रीतिरुच्यते .. १०१..
अद्भुतस्य तु संप्राप्तिरूपगूहनमिष्यते .
सामदानादि संपन्नं भाषणं समुदाहृतम् ..१०२..
पूर्ववाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थप्रदर्शनम् .
वरप्रदानसंप्राप्तिः काव्यसंहार इष्यते .. १०३..
नृपदेशप्रशान्तिश्च प्रशस्तिरभिधीयते .
यथासन्धि तु कर्तव्यान्येतान्यङ्गानि नाटके .. १०४..
कविभिः काव्यकुशलै रसभावमपेक्ष्य तु .
संमिश्राणि कदाचित्तु द्वित्रियोगेन वा पुनः .. १०५..
ज्ञात्वा कार्यमवस्थां च कार्याण्यङ्गानि सन्धिषु .
एतेषामेव चाङ्गानां संबद्धान्यर्थयुक्तितः .. १०६..
सन्ध्यन्तराणि सन्धीनां विशेषास्त्वेकविंशतिः .
सामभेदस्तथा दण्डः प्रदानं वध एव च .. १०७..
प्रत्युत्पन्नमतित्वं च गोत्रस्खलितमेव च .
साहसं च भयं चैव ह्रीर्माया क्रोध एव च .. १०८..
ओजः संवरणं भ्रान्तिस्तथा हेत्वपधारणम् .
दूतो लेखस्तथा स्वप्नश्चित्रं मद इति स्मृतम् .. १०९..
[विष्कम्भचूलिका चैव तथ चैव प्रवेशकः .
अङ्कावतारोऽङ्कमुखमर्थोपक्षेपपञ्चकम् ..११०..
मध्यमपुरुषनियोज्यो नाटकमुखसन्धिमात्रसंचारः .
विष्कम्भकस्तु कार्यः पुरोहितामात्यकञ्चुकिभिः .. १११..
शुद्धः संकीर्णो वा द्विविधो विष्कंभकस्तु विज्ञेयः .
मध्यमपात्रैः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यकृतः .. ११२..
अन्तर्यवनिकासंस्थैः सूतादिभिरनेकधा .
अर्थोपक्षेपणं यत्तु क्रियते सा हि चूलिका .. ११३..
अङ्कान्तरानुसाअरी संक्षेपार्थमधिकृत्य बिन्दूनाम् .
प्रकरणनाटकविषये प्रवेशको नाम विज्ञेयः .. ११४..
अङ्कान्त एव चाङ्को निपतति यस्मिन् प्रयोगमासाद्य .
बीजार्थयुक्तियुक्तो ज्ञेयो ह्यङ्कावतारोऽसौ .. ११५..
विष्लिष्टमुखमङ्कस्य स्त्रिया वा पुरुषेण वा .
यदुपक्षिप्यते पूर्वं तदङ्कमुखमुच्यते ].. ११६..
अन्यान्यपि लास्यविधावङ्गानि तु नाटकोपयोगीनि .
अस्माद्विनिःसृतानि तु भाण इवैअकप्रयोज्यानि .. ११७..
[भाणाकृतिवल्लास्यं विज्ञेयं त्वेकपात्रहार्यं वा .
प्रकरणवदूह्य कार्यासंस्तवयुक्तं विविधभावम्].. ११८..
गेयपदं स्थितपाठ्यमासीनं पुष्पगण्डिका .
प्रच्छेदकं त्रिमूढं च सैन्धवाख्यं द्विमूढकम् .. ११९..
उत्तमोत्तमकं चैवमुक्तप्रत्युक्तमेव च .
लास्ये दशविधं ह्येतदङ्गनिर्देशलक्षणम् .. १२०..
आसनेषूपविष्टैर्यत्तन्त्रीभाण्डोपबृंहितम् .
गायनेऐर्गीयते शुष्कं तद्गेयपदमुच्यते .. १२१..
[या नृत्यत्यासना नारी गेयं प्रियगुणान्वितम् .
साङ्गोपाङ्गविधानेन तद्गेयपदमुच्यते ].. १२२..
प्राकृतं यद्वियुक्ता तु पठेदात्तरसं स्थिता .
मदनानलतप्ताङ्गी स्थितपाठ्यं तदुच्यते .. १२३..
[बहुचारीसमायुक्तं पञ्चपाणिकलानुगम् .
चञ्चत्पुटेन वा युक्तं स्थितपाठ्यं विधीयते ].. १२४..
आसीनमास्यते यत्र सर्वातोद्यविवर्जितम् .
अप्रसारितगात्रं च चिन्ताशोकसमन्वितम् .. १२५..
नृत्तानि विविधानि स्युर्गेयं गाने च संश्रितन् .
चेष्टाभिश्चाश्रयः पुंसा यत्र सा पुष्पगण्डिका .. १२६..
[यत्र स्त्री नरवेषेण ललितं संस्कृतं पठेत् .
सखीनां तु विनोदाय सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका .. १२७..
नृत्तं तु विविधं यत्र गीतं चातोद्यसंयुतम् .
स्त्रियः पुंवच्च चेष्टन्ते सा ज्ञेया पुष्पगण्डिका].. १२८..
प्रच्छेदकः स विज्ञेयो यत्र चन्द्रातपाहताः .
स्त्रियः प्रियेषु सज्जन्ते ह्यपि विप्रियकारिषु .. १२९..
अनिष्ठुरश्लक्ष्णपदं समवृत्तैरलङ्कृतम् .
नाट्यं पुरुषभावाढ्यं त्रिमूढकमिति स्मृतम् .. १३०..
पात्रं विभ्रष्टसंकेतं सुव्यक्तकरणान्वितम् .
प्राकृतैर्वचनैर्युक्तं विदुः सैन्धवकं बुधाः .. १३१..
[रूपवाद्यादिसंयुक्तं पाठ्येन च विवर्जितम् .
नाट्यं हि तत्तु विज्ञेयं सैन्धवं नाट्यकोविदैः].. १३२..
मुखप्रतिमुखोपेतं चतुरश्रपदक्रमम् .
श्लिष्टभावरसोपेतं वैचित्र्यार्थ.म् द्विमूढके .. १३३..
उत्तमोत्तमकं विद्यादनेकरससंश्रयम् .
विचित्रैः लोकबन्धैश्च हेलाहावविचित्रितम् .. १३४..
कोपप्रसादजनितं साधिक्षेपपदाश्रयम् .
उक्तप्रत्युक्तमेवं स्याच्चित्रगीतार्थयोजितम् .. १३५..
यत्र प्रियाकृतिं दृष्ट्वा विनोदयति मानसम् .
मदनानलतप्ताङ्गी तच्चित्रपदमुच्यते .. १३६..
दृष्ट्वा स्वप्ने प्रियं यत्र मदनानलतापिता .
करोतिविविधान् भावांस्तद्वै भाविकमुच्यते .. १३७..
एतेषां लास्यविधौ विज्ञेयं लक्षणं प्रयोगज्ञैः .
तदिहैव तु यन्नौक्तं प्रसङ्गविनिवृत्तहेतोस्तु ..१३८..
पञ्चसन्धि चतुर्वृत्ति चतुःषष्ट्यङ्गसंयुतम् .
षट्त्रिंशल्लक्षणोपेतं गुणालङ्कारभूषितम् .. १३९..
महारसं महाभोगमुदात्तवचनान्वितम् .
महापुरुषसंचारं साध्वाचारजनप्रियम् ..१४०..
सुश्लिष्टसन्धिसंयोगं सुप्रयोगं सुखाश्रयम् .
मृदुशब्दाभिधानं च कविः कुर्यात्तु नाटकम् ..१४१..
अवस्था या तु लोकस्य सुखदुःखसमुद्भवा .
नानापुरुषसंचारा नाटकेऽसौ विधीयते .. १४२..
न तज्ज्ञानं न तच्छिल्पं न सा विद्या न सा कला .
न तत् कर्म न वा योगो नाट्येऽसिम्न्यन्न दृश्यते .. १४३..
योऽयं स्वभावो लोकस्य नानावस्थान्तरात्मकः .
सोऽङ्गाद्यभिनयैर्युक्तो नाट्यमित्यभिधीयते .. १४४..
देवतानामृषीनां च राज्ञां चोत्कृष्टमेधसाम् .
पूर्ववृत्तानुचरितं नाटकं नाम तद्भवेत्. ..१४५..
यस्मात्स्वभावं संत्यज्य साङ्गोपाङ्गगतिक्रमैः .
प्रयुज्यते ज्ञायते च तस्माद्वै नाटकं स्मृतम्. ..१४६..
सर्वभावैः सर्वरसैः सर्वकर्मप्रवृत्तिभिः .
नानावस्थान्तरोपेतं नाटकं संविधीयते .. १४७..
[अनेकशिल्पजातानि नैककर्मक्रिअयाणि च .
तान्यशेषाणि रूपाणि कर्तव्यानि प्रयोक्तृभिः ].. १४८..
लोकस्वभावं संप्रेक्ष्य नराणां च बलाबलम् .
संभोगं चैव युक्तिं च ततः कार्यं तु नाटकम् .. १४९..
भविष्यति युगे प्रायो भविष्यन्त्यबुधा नराः .
ये चापि हि भविष्यन्ति ते यत्नश्रुतबुद्धयः .. १५०..
कर्मशिल्पानि शास्त्राणि विचक्षणबलानि च .
सर्वाण्येतानि नश्यन्ति यदा लोकः प्रणश्यति .. १५१..
तदेवं लोकभाषाणां प्रसमीक्ष्य बलाबलम् .
मृदुशब्दं सुखार्थं च कविः कुर्यात्तु नाटकम् .१५२..
चैक्रीडिताद्यैः शब्दैस्तु काव्यबन्धा भवन्ति ये .
वेश्या इव न ते भान्ति कमण्डलुधरैर्द्विजैः .. १५३..
दशरूपविधानं च मया प्रोक्तं द्विजोत्तमाः .
अतः परं प्रवक्ष्यामि वृत्तीनामिह लक्षणम् ..१५४..

इति भारतीये नाट्यशास्त्रे सन्धिनिरूपणं नामध्याय एकोनविंशः ..

Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्रम् अध्याय ९


    .. नाट्यशास्त्रम् अध्याय ९ ..
    .. श्रीरस्तु ..
    भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
    अथ षष्ठोऽध्यायः .
    अथ नवमोऽध्यायः .
    एवमेतच्छिरोनेत्रभ्रुनासोष्ठकपोलजम् .
    कर्म लक्षणसंयक्तमुपाङ्गाना.म् मयोदितम् .. १..
    हस्तोरपार्श्वजठरकटीजङ्घोरुपादतः .
    लक्षण.म् सम्प्रवक्ष्यामि विनियोगं च तत्त्वतः .. २..
    हस्तादीनां प्रवक्ष्यामि कर्म नाट्यप्रयोजकम्
    यथा येनाभिनेयं च तन्मे निगदतः शृणु .. ३..
    पताकस्त्रिपताकश्च तथा वै कर्तरीमुखः .
    अर्धचन्द्रो ह्यरालश्च शुकतुण्डस्तथैव च .. ४..
    मुष्टिश्च शिखराख्यश्च कपित्थः खटकामुखः .
    सूच्यास्यः पद्मकोशश्च तथा वै सर्पशीर्षकः .. ५..
    मृगशीर्षः परो ज्ञेयो हस्ताभिनययोक्तृभिः .
    काङ्गुलकोऽलपद्मश्च चतुरो भ्रमरस्तथ .. ६..
    हंसास्यो हंसपक्षश्च सन्दंशो मुकुलस्तथा .
    ऊर्णनाभस्ताम्रचूडचतुर्विंशतिरीरिताः .. ७..
    असंयुताः संयुताश्च गदतो मे निबोधत .
    अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा .. ८..
    खटकावर्धमानश्च ह्युत्संगो निषधस्तथा .
    दोलः पुष्पपुटश्चैव तथा मकर एव च .. ९..
    गजदन्तोऽवहित्थश्च वर्धमानस्तथैव च .
    एते तु संयुता हस्ता मया प्रोक्तास्त्रयोदश .. १०..
    नृत्तहस्तानतश्चोर्ध्व गदतो मे निबोधत .
    चतुरस्रौ तथोद्वृत्तौ तथा तलमुखौ स्मृतौ .. ११..
    स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ चाप्यरालखटकामुखौ .
    आविद्धवक्रौ सूच्यास्यौ रेचितावर्धरेचितौ .. १२..
    उत्तानावञ्चितौ वापि पल्लवौ च तथा करौ .
    नितम्बौ चापि विज्ञेयौ केशबन्धौ तथैव च .. १३..
    सम्प्रोक्तौ करिहस्तौ च लताख्यौ च तथैव च .
    पक्षवञ्चितकौ चैव पक्षप्रद्योतकौ तथा .. १४..
    ज्ञेयो गरुडपक्षौ च हंसपक्षौ तथैव च .
    ऊर्ध्वमण्डलिनौ चैव पार्श्वमण्डलिनौ तथा .. १५..
    उरोमण्डलिनौ चैव उरःपार्श्वार्धमण्डलौ .
    मुष्टिकस्वस्तिकौ चापि नलिनीपद्मकोशकौ .. १६..
    अलपद्मावुल्बनौ च ललितौ वलितौ तथा .
    सप्तषष्टिकरा ह्येते नामतोऽभिहिता मया .. १७..
    यथा लक्षणमेतेषां कर्माणि च निबोधत .
    प्रसारिताः समाः सर्वा यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि .
    कुञ्चितश्च तथाङ्गुष्ठः स पताक इति स्मृतः .. १८..
    एष प्रहारपाते प्रतापन नोदने प्रहर्षे च .
    गर्वेऽप्यहमिति तज्ज्ञैललाटदेशोत्थितः कार्यः .. १९..
    एषोऽग्निवर्षधारानिरूपणे पुष्पवृष्टिपतने च .
    संयुतकरणः कार्यः प्रविरलचलिताङ्गुलिर्हस्तः .. २०..
    स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पल्लवपुष्पोपहारशष्पाणि .
    विरचितमुर्वीसंस्थं यद् द्रव्य तच्च निर्द्देश्यम् .. २१..
    स्वस्तिकविच्युतिकरणात् पुनरेवाधोमुखेन कर्तव्यम् .
    संवृतविवृतं पाल्यं छन्नं निबिडं च गोप्यं च .. २२..
    अस्यैव चाङ्गुलीभिरधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभिः .
    वायूर्मिवेगवेलाक्षोभश्चौघश्च कर्तव्यः .. २३..
    उत्साहनं बहु तथा महाजनप्रांशुपुष्करप्रहतम् .
    पक्षोत्क्षेपाभिनयं रेचककरणेन चाभिनयेत् .. २४..
    परिघृष्टतलस्थेन तु धौतं मृदितं प्रमृष्टपिष्टे च .
    पुनरेव शैलधारणमुद्घाटनमेव चाभिनयेत् .. २५..
    एवमेष प्रयोक्तव्यः स्त्रीपुंसाभिनये करः .
    पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यामभिनेयः प्रयोक्तृभिः .. २६..
    दशाख्यश्च शताख्यश्च सहस्राख्यस्तथैव च .
    अतः परं प्रवक्ष्यामि त्रिपताकस्य लक्षणम् .. २७..
    पताके तु यदा वक्राऽनामिका त्वङ्गुलिर्भवेत् .
    त्रिपताकः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत .. २८..
    आवाहनमवतरणं विसर्जनं वारणं प्रवेशश्च .
    उन्नामनं प्रणामो निदर्शनं विविधवचनं च .. २९..
    मङ्गल्यद्रव्याणां स्पर्शः शिरसोऽथ सन्निवेशश्च .
    उष्णीषमुकुटधारणं नासास्यश्रोत्रसंवरणम् .. ३०..
    अस्यैव चाङ्गुलीभ्यामधोमुखप्रस्थितोत्थितचलाभ्याम् .
    लघुपवनस्रोतोभुजगभ्रमरादिकान् कुर्यात् .. ३१..
    अश्रुप्रमार्जने तिलकविरचनं रोचनयालम्भकं च
    त्रिपताकानामिकया स्पर्शनमलकस्य कार्यञ्च .. ३२..
    स्वस्तिकौ त्रिपताकौ तु गुरूणां पादवन्दने .
    विच्युतौ चलितावस्थौ कार्यावुद्वाहदर्शने .. ३३..
    परस्पराग्रसंश्लिष्टौ कर्तव्यौ नृपदर्शने .
    तिर्यक् स्वस्तिकस्म्बद्धौ स्यातां तौ ग्रहदर्शने .. ३४..
    तपस्विदर्शने कार्यावूर्ध्वौ चापि पराङ्मुखौ .
    परस्पराभिमुखौ च कर्तव्यौ वरदर्शने .. ३५..
    उत्तानाधोमुखौ कार्यावग्रे वक्त्रस्य संस्थितौ .
    वडवानलसङ्ग्राममकराणां च दर्शने .. ३६..
    अभिनयास्त्वनेनैअव वानरप्लवनोर्मयः .
    पवनश्च स्त्रियश्चैव नाट्ये नाट्यविचक्षणैः .. ३७..
    संमुखप्रसृताङ्गुष्ठः कार्यो बालेन्दुदर्शने .
    पराङ्ग्मुखस्तु कर्तव्यो याने नृणां प्रयोक्तृभिः .. ३८..
    त्रिपताके यदा हस्ते भवेत् पृष्ठावलोकनी
    तर्जनी मध्यमायाश्च तदासौ कर्तरीमुखः .. ३९..
    पथि चरणरचनरञ्जनरङ्गणकरणान्यधोमुखेनैव .
    ऊर्ध्वमुखेन तु कुर्यात् दष्टं शृङ्गं च लेख्यं च .. ४०..
    पतनमरणव्यतिक्रमपरिवृत्तवितर्कित तथ न्यस्तम् .
    भिन्नवलितेन कुर्यात् कर्तर्यास्याङ्गुलिमुखेन .. ४१..
    संयुतकरणो व स्यादसंयुतो वा प्रयुज्यते तज्ज्ञैः .
    रुरुचमरमहिषसुरगजवृषगोपुरशैलशिखरेषु .. ४२..
    यस्याङ्गुल्यस्तु विनताः सहाङ्गुष्ठेन चापवत् .
    सोऽर्धचन्द्रो हि विज्ञेयः करः कर्मास्य वक्ष्यते .. ४३..
    एतेन बालतरवः शशिलेखाम्बुकलशवलयानि .
    निर्घाटनमायस्तं मध्यौपम्यं च पीनं च .. ४४..
    रशनाजघनकटीनामाननतलपत्रकुण्डलादीनाम् .
    कर्तव्यो नारीणामभिनययोगोऽर्धचन्द्रेण .. ४५..
    आद्या धनुर्नता कार्या कुञ्चिताङ्गुष्ठकस्तथा .
    शेषा भिन्नोर्ध्ववलिता ह्यरालेऽङ्गुलयः करे .. ४६..
    एतेन सत्त्वशौण्डीर्यवीर्यधृतिकान्तिदिव्यगाम्भीय्रम् .
    आशीर्वादाश्च तथा भावा हितसंज्ञकाः कार्याः .. ४७..
    एतेन पुनः स्त्रीणां केशानां संग्रहोत्कर्षौ .
    सर्वाङ्गिकं तथैव च निर्वर्णनमात्मनः कार्यम् .. ४८..
    कौतुकविवाहयोगं प्रदक्षिणेनैव संप्रयोगं च .
    अङ्गुल्यग्रस्वस्तिकयोगान् परिमण्डलेनैव .. ४९..
    प्राद्क्षिण्य< परिमण्डलं च कुर्यान् महाजनं चैव .
    यच्च महीतलरचितं द्रव्यं तच्चाभिनेयं स्यात् .. ५०..
    आह्वाने च निवारणनिर्माणे चाप्यनेकवचने च .
    स्वेदस्या चापनयने गन्धाघ्राणे शुभः शुभे चैष .. ५१..
    त्रिपताकहस्तजानि तु पूर्वं यान्यभिहितानि कर्माणि .
    तानि त्वरालयोगात् स्त्रीभिः सम्यक् प्रयोज्यानि .. ५२..
    अरालस्य यदा वक्राऽनामिकात्वङ्गुलिर्भवेत् .
    शुकतुण्डस्तु स करः कर्म चास्य निबोधत .. ५३..
    एतेन त्वभिनेयं नाहं न त्वं न कृत्यमिति चार्ये .
    आवाहने विसर्गे धिगिति वचने च सावज्ञम् .. ५४..
    अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येग्रसंस्थिताः .
    तासामुपरि चाङ्गुष्ठः सः मुष्टिरिति संज्ञितः .. ५५...
    एष प्रहारे व्यायामे निर्गमे पीडने तथा .
    संवाहनेऽसियष्टीनां कुन्तदण्डग्रहे तथा .. ५६..
    अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोङ्गुष्ठः प्रयुज्यते .
    हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः .. ५७..
    रश्मिकुशाङ्कुशधनुषां तोमरशक्तिप्रमोक्षणे चैव .
    अधरोष्ठपादरञ्जनमलकस्योत्क्षेपणं चैव .. ५८..
    अस्यैव शिखराख्यस्य ह्यङ्गुष्ठकनिपीडिता .
    यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतः .. ५९..
    असिचापचक्रतोमरकुन्तगदाशक्तिवज्रबाणानि .
    शस्त्राण्यभिनेयानि तु कार्यं सत्यं च पथ्यं च .. ६०..
    उत्क्षिप्तवक्रा तु यदानामिका सकनीयसी .
    अस्यैव तु कपित्थस्य तदासो खटकामुखः .. ६१..
    होत्रं हव्यं छत्रं प्रग्रहपरिकर्षणं व्यजनकञ्च .
    आदर्शधारणं खण्डनं तथा पेषणं चैव .. ६२..
    आयतदण्डग्रहणं मुक्ताप्रालम्बसंग्रहं चैव .
    स्रग्दामपुष्पमाला वस्त्रान्तालम्बनं चैव .. ६३..
    मन्मथशरावकर्ष्णपुष्पवचयप्रतोदकार्याणि .
    अङ्कुशरज्वाकर्षणस्त्रीदर्शनमेव कार्यं च .. ६४..
    खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी सम्प्रसारिता .
    हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः .. ६५..
    अस्य विविधान् योगान् वक्ष्यामि समासतः प्रदेशिन्याः ..
    ऊर्ध्वनतलोलकम्पितविजृंभितोद्वाहितचलायाः .. ६६..
    चक्रं तडित्पताकामञ्जर्यः कर्णचूलिकाश्चैव .
    कुटिलगतयश्च सर्वे निर्देश्याः साधुवादाश्च .. ६७..
    बालोरगबल्यवधूपदीपवल्लीलताशिखण्डाश्च .
    परिपतनवक्रमण्डलमभिनेयान्यूर्ध्वलोलितया .. ६८..
    वदनाम्यासे कुञ्चितविजृम्भिता वाक्यरूपणे कार्या .
    भूयश्चोर्ध्वविरचिता ताराघोणैकदण्डयष्टिषु च .
    विनताः च पुनः कार्या दंष्ट्रिषु च तथास्ययोगेन .. ६९..
    पुनरपि मण्डलगतया सर्वग्रहणं तथैव लोकस्य .
    प्रणतोन्तेए च कार्ये ह्याद्ये दीर्घे च दिवसे च .. ७०..
    [श्रवणाभ्यासे वक्रा विजृम्भणा वाक्यरूपणावसरे ..]
    मेति वदेति च योज्या प्रसारितोत्कम्पितोत्ताना .. ७१..
    कार्या प्रकम्पित रोवदर्शन स्वेदरूपणे चैव .
    कुन्तलकुण्डलाङ्गदगण्डाश्रयेऽभिनय .. ७२..
    गर्वेऽहमिति ललाटे रिपुदर्शने तथैव च क्रोधे .
    कोऽसाविति निर्देशेऽथ कर्णकण्डुनयने चैव .. ७३..
    संयुक्ता संयोगे कार्या विश्लेषिता वियोगे च .
    कलहे स्वस्तिकयुपतां परस्परोत्पीडिता बन्धे .. ७४..
    द्वाभ्यां तु वात्मपार्श्वे दक्षिणतो निननिशावसानानि .
    अभिमुखपराङ्मुखाभ्यां विश्लिष्टाभ्यां प्रयुञ्जीत .. ७५..
    पुनरपि च भ्रमिताग्ररूपा शिलावर्तयन्त्रशैलेषु .
    परिवेषणे तथैव हि कार्या चाधोमुखी नित्यम् .. ७६..
    श्लिष्टा ललाटपट्टेष्वधोमुखी शम्भुरूपणे कर्या .
    शकस्याप्युत्ताना तज्ज्ञैस्तिर्यक्स्थिता कार्या .. ७७..
    द्वाभ्यां सन्दर्शयेन्नित्यं सम्पूर्ण चन्द्रमण्डलम् .
    श्लिष्टा ललाटे शक्रस्य कार्या ह्युत्तानसंश्रया .. ७८..
    परिमण्डलं भ्रमिततया मण्डलमादर्शयेच्च चन्द्रस्य .
    हरनयने च ललाटे शक्रस्यऽप्युगुत्ताना .. ७९..
    यस्याङ्गुल्यस्तु वितताः सहाङ्गुष्ठेन कुञ्चिताः .
    ऊर्ध्वा ह्यसंगताग्राश्च स भवेत् पद्मकोशकः .. ८०..
    बिल्वकपित्थफलानां ग्रहणे कुचदर्शनश्च नारीणाम् .
    ग्रहणे ह्यामिषलाभे भवन्ति ताः कुञ्चिताग्रास्तु .. ८१..
    बहुजातिबीजपूरकमामिषखण्डं च निर्देश्यम् .
    देवार्चनबलिहरणे समुद्गके साग्रपिण्डदाने च .
    कार्यः पुष्पप्रकरश्च पद्मकोशेन हस्तेन .. ८२..
    मणिबन्धनविश्लिष्टाभ्यां प्रविरलचलिताङ्गुलिकराभ्याम् .
    कार्यो विवर्तिताभ्यां विकसितकमलोत्पलाविनयः .. ८३..
    अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य च .
    तथा निम्नतलश्चैव स तु सर्पशिराः करः .. ८४..
    एषः सलिलप्रदाने भुजगतौ तोयसेचने चैव .
    आस्फोटने च योज्यः करिकुम्भास्फालनाद्येषु .. ८५..
    अधोमुखीनां सर्वासामङ्गुलीनां समागमः .
    कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वो स भवेत् मृगशीर्षकः .. ८६..
    इह साम्प्रतमस्त्यद्य शक्तेश्चोल्लासनेऽक्षपाते च .
    स्वेदापमार्जनेषु च कुट्टमिते प्रचलितस्तु भवेत् .. ८७..
    त्रेताग्निसंस्थिता मध्या तर्जन्याङ्गुष्ठका यदा .
    काङ्गुलोऽनामिका वक्रा यदाश्चोर्ध्वा कनीयसी .. ८८..
    एतेन तरुणफलानि नानाविधानि च लघूनि .
    कार्यानि रोषजानि स्त्रीवचान्यङ्गुलिक्षेपैः .. ८९..
    मरकतवैदूर्यादेः प्रदर्शनं सुमनसां च कर्तव्यम् .
    ग्राह्यं मरालपदमिति तज्ज्ञैरेव प्रयोगेषु .. ९०..
    आवर्तिताः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि .
    पार्श्वागतविकीर्णाश्च स भवेदलपल्लवः .. ९१..
    प्रतिषेधकृते योज्यः कस्य त्वन्नास्ति शून्यवचनेषु .
    पुनरात्मोपन्यासः स्त्रीणामेतेन कर्तव्यः .. ९२..
    तिस्रः प्रसारिता यत्र तथा चोर्ध्वा कनीयसी .
    तासां मध्ये स्थितोङ्गुष्ठः स करश्चतुरस्मृतः .. ९३..
    नयविनयनियमसुनितुणबालातुरसत्यकैतवार्थेषु .
    वाक्ये युक्ते पथ्ये सत्ये प्रशमे च विनियोज्यः .. ९४..
    एकेन द्वाभ्यां वा किञ्चिन्मण्डलकृतेन हस्तेन .
    विकृतविचारितचरितं वितर्कितं लज्जितं चैव .. ९५..
    नयनौपम्यं पद्मदलरूपणं हरिणकर्णनिर्देशः .
    संयुतकरणेनैव तु चरेणैतानि कुर्वीत .. ९६..
    लीला रती रुचि च स्मृतिबुद्धिविभावनाः क्षमां पुष्टिं च .
    सञ्ज्ञामात्रं प्रणयं विचारणं सङ्गतं शौचम् .. ९७..
    चातुर्यं माधुर्यं दाक्षिण्यं मार्दवं सुखं शीलम् .
    प्रश्नं वार्तायुक्तिं वेषं मृदुशाद्वलं स्तोकम् .. ९८..
    विभवाविभौ सुरतं गुणागुणौ यौवनं गृहान् दारान् .
    नानावर्णाश्च तथा चतुरेणैवं प्रयुञ्जीत .. ९९..
    सितमूर्ध्वेन तु कुर्यात् रक्तं पीतं च मण्डलकृतेन .
    परिमुदितेन तु नीलं वर्णाश्चतुरेण हस्तेन .. १००..
    मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी .
    ऊर्ध्वमन्ये प्रकीर्णे च द्व्यङ्गुल्यौ भ्रमरे करे .. १०१..
    पद्मोत्पलकुमुदानामन्येषां चैव दीर्घवृन्तानाम् .
    पुष्पाणां ग्रहणविधिः कर्तव्यः कर्णपुरश्च .. १०२..
    विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु .
    बालालापे च शीघ्रे च ताले विश्वासने तथा .. १०३..
    तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठास्त्रेताग्निस्था निरन्तराः .
    भवेयुर्हंसवक्त्रस्य शेषे द्वे सम्प्रसारिते .. १०४..
    श्लक्ष्णाल्पशिथिललाघवनिस्सारार्थे मृदुत्वयोगेषु .
    कार्योऽभिनयविशेषः किञ्चित्प्रस्यन्दिताग्रेण .. १०५..
    समाः प्रसारितास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी .
    अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः .. १०६..
    एष च निवापसलिले दातव्ये गण्डसंश्रये चैव .
    कार्यः प्रतिग्रहाचमनभोजनार्थेषु विप्राणाम् .. १०७..
    आलिङ्गने महास्तम्भदर्शने रोमहर्षणे चैव .
    स्पर्शेऽनुलेपनार्थे योज्यः संवाहने चैव .. १०८..
    पुनरेव च नारीणां स्तनान्तरस्थेन विभ्रमविशेषाः .
    कार्या यथारसं स्युर्दुःखे हनुधारणे चैव .. १०९..
    तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंशस्त्व ह्यरालस्य यथा भवेत् .
    आभुग्नतलमध्यस्थः स सन्दंश इति स्मृतः .. ११०..
    सन्दंशस्त्रिविधो ज्ञेय ह्यग्रजो मुखजस्तथा .
    तथा पार्श्वगतश्चैव रसभावोपबृंहितः .. १११..
    पुष्पापचयग्रथने ग्रहणे तृणपर्णकेशसूत्राणाम् .
    शल्यावयवग्रहणापकर्षणे चाग्रसन्दंशः .. ११२..
    वृन्तात् पुष्पोद्धरणं वर्तिशलाकादिपूरणं चैअव .
    धिगिति च वचनं रोषे मुखसन्दंशस्य कर्माणि .. ११३..
    यज्ञोपवीतधारणवेधनगुणसूक्ष्मबाणलक्ष्येषु .
    योगे ध्याने स्तोके संयुक्तकरणस्तु कर्तव्यः .. ११४..
    पेशलकुत्सासूयादोषवचने च वामहस्तेन .
    किञ्चिद् विवर्तितकराग्रः प्रयुज्यते पार्श्वसन्दंशः .. ११५..
    आलेख्यनेत्ररञ्जनवितर्कवन्तप्रवालरचने च .
    निष्पीडनं तथालक्तकस्य कार्य च नारीभिः .. ११६..
    समागताग्राः सहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि .
    ऊर्ध्वा हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः .. ११७..
    देवार्च्चनबलिकरणे पद्मोत्पलकुमुदरूपणे चैव .
    विटचुम्बने च कार्यो विकुत्सिते विप्रकीर्णश्च .. ११८..
    भोजनहिरण्यगणनामुखसंकोचप्रदानशीघ्रेषु .
    मुकुलितकुसुमेषु च तथा तज्ज्ञैरेष प्रयोक्तव्यः .. ११९..
    पद्मकोशस्य हस्तस्य ह्यङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा .
    ऊर्णनाभः स विज्ञेयः केशचौर्यग्रहादिषु .. १२०..
    शिरः कण्डूयने चैव कुष्ठव्याधिनिरूपणे .
    संहव्याघ्रेष्वभिनयः प्रस्तरग्रहणे तथा .. १२१..
    मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी .
    शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूलकरेऽङ्गुली .. १२२..
    विच्युतश्च सशब्दश्च कार्यो निर्भत्सनादिषु .
    ताले विश्वसने चैव शीघ्रार्थे संज्ञितेषु च .. १२३..
    तथा कलासु काष्ठासु निमेषे तु क्षणे तथा .
    एश एव करः कार्यो बालालापनिमन्त्रणे .. १२४..
    अथवा अङ्गुल्यः संहिता वक्रा उपर्युङ्गुष्ठपीडिताः .
    प्रसारिता कनीष्ठाच ताम्रचूडः करः स्मृतः .. १२५..
    शतं सहस्रं लक्षं च करेणैकेन योजयेत् .
    क्षिप्रमुक्ताङ्गुलीभिस्तु स्फुलिङ्गान् विप्रुषस्तथा .. १२६..
    असंयुताः करा ह्येते मया प्रोक्ता द्विजोत्तमाः .
    अतश्च संयुतान् हस्तान् गदतो मे निबोधत .. १२७..
    पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषादञ्जलिः स्मृतः .
    देवतानां गुरूणां च मित्राणां चाभिवादने .. १२८..
    स्थानान्यस्य पुनस्त्रीणि वक्षो वक्त्रं शिरस्तथा .
    देवतानां शिरःस्थस्तु गुरूणामास्यसंस्थितः .
    वक्षस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां त्वनियतो भवेत् .. १२९..
    उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योऽन्यं पार्श्वसंग्रहात् .
    हस्तः कपोतको नाम कर्म चास्य निबोधत .. १३०..
    एष विनयाभ्युपगमे प्रणामकरणे गुरोश्च सम्भाषे .
    शीते भये च कार्यो वक्षःस्थः कम्पितः स्त्रीभिः .. १३१..
    अयमेवाङ्गुलिपरिघृष्यमाणमुक्तस्तु खिन्नवाक्येषु .
    एतावदिति च कार्यो नेदानीं कृत्यमिति चार्थे .. १३२..
    अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य ह्यन्योन्यान्तरनिस्सृताः .
    स कर्कट इति ज्ञेयः करः कर्म च वक्ष्यते .. १३३..
    एष मदनाङ्गमर्दे सुप्तोत्थितविजृम्भणे बृहद्देहे .
    हनुधारणे च योज्यः शङ्खग्रहणेऽर्थतत्त्वज्ञैः .. १३४..
    मणिबन्धविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ .
    उत्तानौ वामपार्श्वस्थौ स्वस्तिकः परिकीर्तितः .. १३५..
    स्वस्तिकविच्युइतिकरणाद् दिशो घनाः खं वनं समुद्राश्च .
    ऋतवो मही तथौघं विस्तीर्णं चाभिनेयं स्यात् .. १३६..
    खटकः खटके न्यस्तः खटकावर्धमानकः .
    शृङ्गारार्थेषु योक्तव्यः प्रणामकरणे तथा .. १३७..
    अन्ये - कुमुदीतालवृन्तेषु कर्तव्यश्छत्रधरणे . इति .. १३८..
    अरालौ तु विपर्यस्तावुत्तानौ वर्धमानकौ .
    उत्सङ्ग इति विज्ञेयः स्पर्शस्य ग्रहणे करः .. १३९..
    सनिष्पेषकृते चैव रोमामर्षकृतेऽपि च .
    निष्पीडितः पुनश्चैव स्त्रीणामीर्ष्याकृते भवेत् .. १४०..
    मुकुलं तु यदा हस्तं कपित्थः परिचेष्टयेत् .
    स मन्तव्यस्तदा हस्तो निषधौ नाम नामतः .. १४१..
    संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचनं च .
    सङ्क्षेपः संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् .. १४२..
    शिखरस्तु यदा हस्तो मृगशीर्षेण पीडितः .
    निषधो नाम विज्ञेयः स भयार्ते विधीयते .. १४३..
    गृहीत्वाअ वामहस्तेन कर्पुराभ्यन्तरे भुजम् .
    दक्षिणं चापि वामस्य कर्पुराभ्यन्तरे न्यसेत् .. १४४..
    स चापि दक्षिणो हस्तः सम्यङ् मुष्टीकृतो भवेत् .
    इत्येष निषधो हस्तः कर्म चास्य निबोधत .. १४५..
    एतेन धैर्यमदगर्वसौष्ठवौत्सुक्यविक्रमाटोपाः .
    अभिमानावष्टम्भः स्तम्भस्थैर्यादय कार्याः .. १४६..
    ज्ञेयो वै निषधो नाम हंसपक्षौ पराङ्गमुखौ .
    जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्योऽभिघट्टने .. १४७..
    अंसौ प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ .
    यदा भवेतां करणे स दोल इति संज्ञितः .. १४८..
    संभ्रमविषादमूर्च्छितमदाभिघाते तथैव चाऽवेगे .
    व्याधिप्लुते च शस्त्रक्षते च कार्योऽभिनयोगः .. १४९..
    यस्तु सर्पशिराः प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः .
    द्वितीयः पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः स्मृतः .. १५०..
    धान्यफलपुष्पसदृशान्यनेन नानाविधानि युक्तानि .
    ग्राह्याण्युपनेयानि च तोयानयनापनयने च .. १५१..
    पताकौ तु यदा हस्तावूर्र्धाङ्गुष्ठावधोमुखौ .
    उपर्युपरि विन्यस्तौ तदा स मकरः करः .. १५२..
    सिंहव्यालद्विपिप्रदर्शनं नक्रमकरमत्स्यानाम् .
    ये चान्ये क्रव्यादा ह्यभिनेयास्तेऽर्थयोगेन .. १५३..
    कूर्परांसोचितौ हस्तौ यदास्तां सर्पशीर्षकौ .
    गजदन्तः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत.. १५४..
    एव च वधुवराणमुद्वाहे चातिभारयोगे च .
    स्तंभग्रहणे च तथा शैलशिलोत्पाटने चैव .. १५५..
    शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यभिमुखाञ्चितौ .
    शनैरधोमुखाविद्धौ सोऽवहित्थ इति स्मृतः .. १५६..
    दौर्बल्ये निःश्वसिते गात्राणां दर्शने तनुत्वे च .
    उत्कण्ठिते च तज्ज्ञैरभिनययोगस्तु कर्तव्यः .. १५७..
    मुकुलस्तु यदा हस्तः कपित्थपरिवेष्टितः .
    वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निबोधत .. १५८..
    संग्रहपरिग्रहौ धारणं च समयश्च सत्यवचं च .
    संक्षेपतस्तु संक्षिप्तं निपीडितेनाभिनेतव्यम् .. १५९..
    ज्ञेयो वै वर्धमानस्तु हंसपक्षो पराङ्गमुखौ .
    जालवातायनादीनां प्रयोक्तव्यो विघाटने .. १६०..
    उक्ता ह्येते द्विविधा ह्यसंयुताः संयुताश्च संक्षेपात् .
    अभिनयकरास्तु ये त्विह तेऽन्यत्राप्यर्थतः साध्याः .. १६१..
    आकृत्या चेष्टया चिह्नैर्जात्या विज्ञाय तत्पुनः .
    स्वयं वितर्क्य कर्तव्यं हस्ताभिनयनं बुधैः .. १६२..
    नास्ति कश्चिदहस्तस्तु नाट्येऽर्थोऽभिनयं प्रति .
    यस्य यद् दृश्यते रूपं बहुशस्तन्मयोषितम् ..१६३..
    अन्ये चाप्यर्थसंयुक्ता लौकिका ये करास्त्विह .
    छन्दतस्ते नियोक्तव्या रसभावविचेष्टितैः .. १६४..
    देशं कालं प्रयोगं चाप्यर्थयुक्तिमवेक्ष्य च .
    हस्ता ह्येते प्रयोक्तव्याः नृणां स्त्रीणां विशेषतः .. १६५..
    सर्वेषामेव हस्तानां यानि कर्माणि सन्ति हि .
    तान्यहं संप्रवक्ष्यामि रसभावकृतानि तु .. १६६..
    उत्कर्षणं विकर्षणं तथा चैवापकर्षणम् .
    परिग्रहो निग्रहश्चाह्वानं नोदनमेव च .. १६७..
    संश्लेषश्च वियोगश्च रक्षणं मोक्षणं तथा .
    विक्षेपधूनने चैव विसर्गस्तर्जनं तथा .. १६८..
    छेदनं भेदनं चैव स्फोटनं मोटनं तथा .
    ताडनं चेति विज्ञेयं तज्ज्ञैः कर्म करान् प्रति .. १६९..
    उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च .
    हस्तप्रचारस्त्रिविधो नाट्यतत्त्वसमाश्रयः .. १७०..
    सर्वे हस्तप्रचाराश्च प्रयोगेषु यथाविधिः
    नेत्रभ्रूमुखरागैश्च कर्तव्या व्यञ्जिअता बुधैः .. १७१..
    करणं कर्म स्थानं प्रचायुक्तिं क्रियां च संप्रेक्ष्य .
    हस्ताभिनयतज्ज्ञैः कार्यो लोकोपचारेण .. १७२..
    उत्तामानां कराः कार्या ललाटक्षेत्रचारिणः .
    वक्षःस्थाश्चैव मध्यानामधमामधोगता .. १७३..
    ज्येष्ठे स्वल्पप्रचाराः स्युर्मध्ये मध्यविचारिणः .
    अधमेषु प्रकीर्णाश्च हस्ताः कार्या प्रयोक्तृभिः .. १७४..
    लक्षणव्यञ्जिता हस्ताः कार्यास्तूत्तममध्यमैः .
    लोकक्रियास्वभावेन नीचैरप्यर्थसंश्रयाः .. १७५..
    अथवान्यादृशं प्राप्य प्रयोगं कालमेव च .
    विपरीताश्रया हस्ताः प्रयोक्तव्या बुधैर्न वा .. १७६..
    विषण्णे मूर्च्छिते भीते जुगुप्साशोकपीडिते .
    ग्लाने स्वप्ने विहस्ते च निश्चेष्टे तन्द्रिते जडे .. १७७..
    व्याधिग्रस्ते जरार्ते च भयार्ते शीतविप्लुते .
    मत्ते प्रमत्ते चोन्मत्ते चिन्तायां तपसि स्थिते .. १७८..
    हिमवर्षहते बद्धे वरिणाप्लवसंश्रिते .
    स्वप्नायिते च संभ्रान्ते नतसंस्फोटने तथा .. १७९..
    न हस्ताभिनयः कार्यः कार्यः सत्त्वस्य संग्रहः .
    तथा काकुविशेषश्च नानाभवरसान्वितः .. १८०..
    यत्र व्यग्राअवुभौ हस्तौ तत्तद् दृष्टिविलोकनैः .
    वाचकाभिनयं कुर्याद्विरामैर्थदर्शकैः .. १८१..
    उत्तानः पार्श्वगश्चैव तथाऽधोमुख एव च .
    प्रचारस्त्रिविधोऽङ्गानां नाट्यनृत्तसमाश्रयः .. १८२..
    उत्तानो वर्तुलस्त्र्यश्रः स्थितोऽधोमुख एव च .
    पञ्च प्रकारा हस्तस्य नाट्यनृत्तसमाश्रयाः .. १८३..
    एवं ज्ञेयाः करा ह्येते नाभिनयसंश्रिताः .
    अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि हस्तान् नृत्तसमाश्रयान् .. १८४..
    वक्षसोऽष्टाङ्गुलस्थौ तु प्राङ्मुखौ खटकामुखौ .
    समानकूर्परांसौ तु चतुरस्रौ प्रकीर्तितौ .. १८५..
    हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतौ तालवृन्तवत् .
    उद्वृत्ताविति विज्ञेयावथवा तालवृन्तकौ .. १८६..
    चतुरस्त्रस्थितौ हस्तौ हंसपक्षकृतौ तथा .
    तिर्यक्स्थितौ चाभिमुखौ ज्ञेयौ तालमुखाविति .. १८७..
    तावेव मणिबन्धान्ते स्वस्तिकाकृतिसंस्थितौ .
    स्वस्तिकाविति विख्यातौ विच्युतौ विप्रकीर्णकौ .. १८८..
    अलपल्लवसंस्थानावुर्ध्वास्यौ पद्मकोशकौ .
    अरालखटकाख्यौ चाप्यरालखटकामुखौ .. १८९..
    तथै मणिबन्धान्ते ह्यरालौ विच्युतावुभौ .
    ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिर्नित्यमराल खटकाविति .. १९०..
    भुजांसकूर्पराग्रैस्तु कुटिलावर्तितौ करौ .
    पराङ्गमुखतलाविद्धौ ज्ञेयावाविद्धवक्रकौ .. १९१..
    हस्तौ तु सर्पशिरसौ मध्यमाङ्गुष्ठकौ यदा .
    तिर्यक्प्रसारितास्यौ च तदा सूचीमुखौ स्मृतौ .. १९२..
    सर्पशीर्षौ यदा हस्तौ भवेतां स्वस्तिकस्थितौ .
    मध्यप्रसारिताङ्गुष्ठौ ज्ञेयौ सूचीमुखौ तदा .. १९३..
    रेचितौ चापि विज्ञेयौ हंसपक्षौ द्रुतभ्रमौ .
    प्रसारितोत्तानतलौ रेचिताविति संज्ञितौ .. १९४..
    चतुरस्रो भवेद्वामः सव्यहस्तश्च रेचितः .
    विज्ञेयौ नृत्ततत्त्वज्ञैर्धरेचितसंज्ञकौ .. १९५..
    अञ्चितौ कूर्परांसौ तु त्रिपताकौ करौ कृतौ .
    किञ्चित्तिर्यग्गतावेतौ स्मृतावुत्तनवञ्चितौ .. १९६..
    मणिबन्धमुक्तौ तु पताकौ पल्लवौ स्मृतौ .
    बाहुशीर्षाद्विनिष्क्रान्तौ नितम्बाविति कीर्तितौ .. १९७..
    केशदेशाद्विनिष्क्रान्तौ परिपार्श्वोत्थितौ यदा .
    विज्ञेयो केशबन्धौ तु करवाचार्यसम्मतौ .. १९८..
    तिर्यक्प्रसारितौ चैव पार्श्वसंस्थौ तथैव च .
    लताख्यौ च करौ ज्ञेयौ नृत्ताभिनयनं प्रति .. १९९..
    समुन्नतो लताहस्तः पार्श्वात्पार्श्व विलोलितः .
    त्रिपताकोऽपरः कर्णे करिहस्तः प्रकीर्तितः .. २००..
    कटिशीर्षनिविष्टाग्रौ त्रिपताकौ यदा करौ .
    पक्षवञ्चितकौ हस्तौ तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः .. २०१..
    तावेव तु परावृत्तौ पक्षप्रद्योतकौ स्मृतौ .
    अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षकौ .. २०२..
    हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ .
    तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ .. २०३..
    ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तावूर्ध्वदेशविवर्तनात् .
    तावेव पार्श्वविन्यस्तौ पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ .. २०४..
    उद्वेष्टितौ भवेदेकौ द्वितीयश्चापवेष्टितः .
    भ्रमितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ स्मृतौ .. २०५..
    अलपल्लवकारालावुरोद्वभ्रमणक्रमात् .
    पार्श्वावर्तश्च विज्ञेयावुरः पार्श्वार्धमण्डलौ .. २०६..
    हस्तौ तु मणीबन्धान्ते कुञ्चितावञ्चितौ यदा .
    खटकाख्यौ तु तौ स्यातां मुष्टिकस्वस्तिकौ तदा .. २०७..
    पद्मकोशौ यदा हस्तौ व्यावृत्तपरिवर्तितौ .
    नलिनीपद्मकोशौ तु तदा ज्ञेयौ प्रयोक्तृभिः .. २०८..
    करावुद्वेष्टिताग्रौ तु प्रविधायालपल्लवौ .
    ऊर्ध्वप्रसरिताविद्धौ कर्तव्यावुल्बणाविति .. २०९..
    पल्लवौ च शिरोदेशे संप्राप्तौ ललितौ स्मृतौ .
    कर्पूरस्वस्तिकगतौ लताख्यौ वलिताविति .. २१०..
    करणे तु प्रयोक्तव्यो नृत्तहस्तो विशेषतः .
    तथार्थाभिनये चैव पताकायाः प्रयोक्तृभिः .. २११..
    संकरोऽपि भवेत्तेषां प्रयोगोऽर्थवशात्पुनः .
    प्राधान्येन पुनः संज्ञा नाट्ये नृत्ते करेष्विह .. २१२..
    वियुताः संयुताश्चैव नृत्तहस्ताः प्रकीर्तिताः .
    अतः परं प्रवक्ष्यामि करान् करणसंश्रयान् .. २१३..
    सर्वेषामेव हस्तानां नाट्यहस्तनिदेशिभिः .
    विधातव्या प्रयत्नेन करणं तु चतुर्विधम् .. २१४..
    अपवेष्टितमेकं स्यात् उद्वेष्टितमथापरम् .
    व्यावर्तितं तृतीयं तु चतुर्थं परिवर्तितम् .. २१५..
    आवेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यस्तर्जनाद्या यथाक्रमम् .
    अभ्यन्तरेण करणं तदावेष्टितमुच्यते .. २१६..
    उद्वेष्ट्यन्ते यदङ्गुल्यः तर्जन्याद्या बहिर्मुखम् .
    क्रमशः करणं विप्रास्तदुद्वेष्टितमुच्यते .. २१७..
    आवर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या ह्यङ्गुल्योऽभ्यन्तरेण तु .
    यथा क्रमेण करणं तद् व्यावर्तितमुच्यते .. २१८..
    उद्वर्त्यन्ते कनिष्ठाद्या बाह्यतः क्रमशो यदा .
    अङ्गुल्यः करणं विप्रास्तदुक्तं परिवर्तितम् .. २१९..
    नृत्तेऽभिनययोगे वा पाणिभिर्वर्तनाश्रये .
    मुखभ्रुनेत्रयुक्तानि करणानि प्रयोजयेत् .. २२०..
    तिर्यक्तथोर्ध्वसंस्थो ह्यधोमुखश्चाञ्चितोऽपविद्धस्तु .
    मण्डलगतिस्तथा स्वस्तिकश्च पृष्ठानुसारि च .. २२१..
    उद्वेष्टितः प्रसारित इत्येते वै स्मृताः प्रकारास्तु .
    बाह्वोरिति करणगता विज्ञेया नित्यं नृत्तप्रयोक्तृभिः .. २२२..
    हस्तानां करणविधिर्मया समासेन निगदितो विप्राः .
    अत ऊर्ध्वं व्याख्यास्ये हृदयोदरपार्श्वकर्माणि .. २२३..
    आभुग्नमथ निर्भुग्नं तथा चैव प्रकम्पितम् .
    उद्वाहितं समं चैव उरः पञ्चविधं स्मृतम् .. २२४..
    निम्नमुन्नतपृष्ठं च व्याभुग्नांसं श्लथं क्वचित्
    आभुग्नं तदुरो ज्ञेयं कर्म चास्य निबोधत .. २२५..
    स.म्भ्रमविषादमूर्च्छाशोकभयव्याधिहृदयशल्येषु .
    कार्यं शीतस्पर्शे वर्षे लाजान्वितेऽर्थवशात् .. २२६..
    स्तब्धं च निम्नपृष्ठं च निर्भुग्नांसं समुन्नतम् .
    उरो निर्भुग्नमेतद्धि कर्म चास्य निबोधत .. २२७..
    स्तम्भे मानग्रहणे विस्मयदृष्टे च सत्यवचने च .
    अहमिति च दर्पवचने गर्वोत्सेके तु कर्तव्यम् ..२२८..
    [दीर्घनिश्वसिते चैव जृम्भणे मोटने तथा .
    बिब्बोके च पुनः स्त्रीणां तद्विज्ञेयं प्रयोक्तृभिः ].. २२९..
    ऊर्ध्वोत्क्षेपैरुरो यत्र निरन्तरकृतैः कृतम् .
    प्रकम्पितं तु विज्ञेयमुरो नाट्यप्रयोक्तृभिः .. २३०..
    हसितरुदितादिसंभ्रमभयश्रमव्याधिपीडितार्थेषु .
    नानाभावोपगतं कार्यमुरो नाट्ययोगेषु .. २३१..
    हसितरुदितेषु कार्ये श्रमे भये श्वसकाशयोश्चैव .
    हिक्कादुःखे च तथा नाट्यज्ञैरर्थयोगेन .. २३२..
    उद्वाहितमूर्ध्वगतमुरो ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः .
    दीर्घोच्छ्वसनता लोके जृम्भनादिषु चेक्ष्यते.. २३३..सर्वैः
    ससौष्ठवैरञ्गैश्चतुरस्रकृतैः कृतम् .
    उरः समन्. तु विज्ञेयं स्वस्थं सौष्ठवसंयुतम् .. २३४..
    एतदुक्तं मय सम्यगरसस्तु विकल्पनम् .
    अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पार्श्वयोरिह लक्षणम् .. २३५..
    नतं समुन्नतं चैव प्रसारितविवर्तितो .
    तथापसृतमेवं तु पार्श्वयोः कर्म पञ्चधा .. २३६..
    कटिर्भवेत्तु व्याभुग्ना पार्श्वमाभुग्नमेव च .
    तथैवापसृतांसं च किञ्चित्पार्श्वनतं स्मृतम् .. २३७..
    तस्यैव चापरं पार्श्वं विपरीतं तु युक्तितः .
    कटीपार्श्वभुजांसैश्चाभ्युन्नतैरुतं भवेत् .. २३८..
    आयामनादुभयतः पाश्वयोः स्यात् प्रसारितम् .
    परिवर्तात्रिकस्यापि विवर्तितमिहेष्यते .. २३९..
    विवर्तितापनयनाद् भवेदपसृतं पुनः .
    पार्श्वलक्षणमित्युक्तं विनियोगं निबोधत .. २४०..
    उपसर्पे नतं कार्यमुन्नतं चापसर्पणे .
    प्रसारितं प्रहर्षादौ परिवृत्ते विवर्तितम् ..२४१..
    विनिवृत्ते त्वपसृतं पार्श्वमर्थवशाद्भवेत् .
    एतानि पार्श्वकर्माणि जठरस्य निबोधत .. २४२..
    क्षामं खल्वं च पूर्णं च सम्प्रोक्तमुदरं त्रिधा .
    तनु क्षामं नत.म् खल्व.म् पूर्णमाध्मातमुच्यते .. २४३..
    क्षामं हास्येऽथ रुदिते निःश्वासे जृम्भने भवेत् .
    व्याधिते तपसि श्रान्ते क्षुधार्ते खल्वमिष्यते .. २४४..
    पूर्णमुच्छ्वसिते स्थूले व्याधितात्यशनादिषु .
    इत्येतदुदरं प्रोक्तं कट्याः कर्म निबोधत .. २४५..
    अन्ये तु
    क्षामं खल्वं समं पूर्णमुदरं स्याच्चतुर्विधम् .
    छिना चैव निवृत्ता च रेचिता कम्पिता तथा .
    उद्वाहिता चैव कटी नाट्ये नृत्ते च पञ्चधा .. २४६..
    कटी मध्यस्य वलनात्च्छिना संपरिकीर्तिता .
    पराङ्ग्मुखस्याभिमुखी निवृत्ता स्यान्निवर्तिता .. २४७..
    सर्वतो भ्रमणाच्चापि विज्ञेया रेचिता कटी .
    तिर्यग्गतागता क्षिप्ता कटी ज्ञेया प्रकम्पिता .. २४८..
    नितम्बपार्श्वोद्वहनात् शनेइरुद्वाहिता कटी .
    कटीकर्म मया प्रोक्तं विनियोगं निबोधत .. २४९..
    छिन्ना व्यायामसम्भ्रान्तव्यावृत्तप्रेक्षणादिषु .
    निवृत्ता वर्तने चैव रेचिता भ्रमणादिषु .. २५०..
    कुब्जवामननीचानां गतौ कार्या प्रकम्पिता .
    स्थूलेषूद्वाहिओता योज्या स्त्रीणां लीलागतेषु च .. २५१..
    कम्पनं वलनं चैव स्तम्भनोद्वर्तने तथा .
    निवर्तनं च पञ्चैतान्यूरुकर्माणि कारयेत् .. २५२..
    नमनोन्नमनात्पार्ष्णेर्मुहुः स्यादूरुकम्पनम् .
    गच्छेदभ्यन्तरं जानु यत्र तद्वलनं स्मृतम् .. २५३..
    स्तम्भनं चापि विज्ञेयमपविद्धक्रियात्मकम् .
    वलिताविद्धकरणादूर्वोरुद्वर्तनं स्मृतम् .. २५४..
    पार्ष्णिरभ्यन्तरं गच्छेद्यत्र तत्तु निवर्तनम् .
    गतिष्वधमपात्रणां भये चापि हि कम्पनम् .. २५५..
    वलनं चैव हि कर्तव्यं स्त्रीणां स्वैरपरिक्रमे .
    साध्वसे च विषादे च स्तम्भनं तु प्रयोजयेत् ..२५६..
    व्यायामे ताण्डवे चैव कार्यमुद्वर्तनं बुधैः .
    निवर्तनं तु कर्तव्यं सम्भ्रादिपरिभ्रमे .. २५७..
    यथादर्शनमन्यच्च लोकाद् ग्राह्यं प्रयोक्तृभिः .
    इत्यूर्व्रोर्लक्षणं प्रोक्तं जङ्घायास्तु निबोधत .. २५८..
    आवर्तितं नतं क्षिप्तमुद्वाहितमथापि च .
    परिवृत्तं तथा चैव जङ्घाकर्माणि पञ्चधा .. २५९..
    वामो दक्षिणपार्श्वेन दक्षिणश्चापि वामतः .
    पादो यत्र व्रजेद्विप्राः तदावर्तितमुच्यते .. २६०..
    जङ्घास्वस्तिकयोगेन क्रमादावर्तितं नयेत् .
    जानुनः कुञ्चनाच्चैव नतं ज्ञेयं प्रयोक्तृभिः .
    विक्षेपाच्चैव जङ्घायाः क्षिप्तमित्यभिधीयते .. २६१..
    [नतं स्याज्जानुनमनात् क्षिप्तं विक्षेपणाद् बहि].
    उद्वाहितं च विज्ञेयमूर्ध्वमूद्वाहनादपि .
    प्रतीपनयनं यत्तु परिवृत्तं तदुच्यते .. २६२..
    आवर्तितं प्रयोक्तव्यं विदूषकपरिक्रमे .
    नतं चापि हि कर्तव्यं स्थानासनगतादिषु .. २६३..
    क्षिप्तं व्यायामयोगेषु ताण्डवे च प्रयुज्यते .
    तथा चोद्वाहितं कुर्यादाविद्धगमनादिषु .. २६४..
    ताण्डवेषु प्रयोक्तव्यं परिवृत्तं प्रयोक्तृभिः .
    इत्येतज्जङ्घयोः कर्म पादयोस्तु निबोधत .. २६५..
    उद्घट्टितः समश्चैव तथाग्रतलसञ्चरः .
    अञ्चितः कुञ्चितश्चैव पादः पञ्चविध स्मृतः .. २६६..
    स्थित्वा पादतलाग्रेण पार्ष्णिर्भूमौ निपात्यते .
    यस्य पादस्य करणे भवेदुद्घट्टितस्तु सः .. २६७..
    अयमुद्वेष्टितकरणे त्वनुकरणार्थं प्रयोगमासाद्य .
    द्रुतमध्यमप्रचारः सकृदसकृदा प्रयोक्तव्यः .. २६८..
    स्वभावरचिते भूमौ समस्थाने च यो भवेत् .
    समः पादः स विज्ञेयः स्वभावाभिनयाश्रयः .. २६९..
    स्थिरस्वभावाभिनये नानाकरणसंश्रये .
    चलितश्च पुनः कार्यो विधिज्ञैः पादरेचिते .. २७०..
    समस्यैव यदा पार्ष्णिः पादस्याभ्यन्तरे भवेत् .
    बहिः पार्श्वस्थितोऽङ्गुष्ठस्त्र्यश्रपादस्तु स स्मृतः .. २७१..
    त्यक्त्वा (कृत्वा?)समपदं स्थानमश्वक्रान्ते तथैव च .
    स्याद्विक्लवादिष्वर्थेषु त्र्यश्रः पादो यथाविधिः .. २७२..
    अस्यैव समपादस्य पार्ष्णिरभ्यन्तरे भवेत् .
    त्र्यश्रपादः स विज्ञेयः स्थानकादिषु संश्रयः .. २७३..
    उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिः प्रसृतोङ्गुष्ठकस्तथा .
    अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वा पादेऽग्रतलसञ्चरः .. २७४..
    तोदननिकुट्टने स्थितनिशुम्भने भूमिताडने भ्रमणे .
    विक्षेपविविधरेचकपार्ष्णिकृतागमनमेतेन .. २७५..
    पार्ष्णिर्यस्याञ्चिता भूमौ पादमग्रतलं तथा .
    अङ्गुल्यश्चाञ्चिताः सर्वाः स पादस्त्वञ्चितः स्मृतः .. २७६..
    पादाग्रतलसञ्चारे वर्तितोद्वर्तिते तथा .
    एव पादाहते कार्यो नानाभ्रमरकेषु च .. २७७..
    उत्क्षिप्ता यस्य पार्ष्णी स्यादङ्गुल्यः कुङ्चितास्तथा .
    तथा कुञ्चितमध्यश्च स पादं कुञ्चितः स्मृतः .. २७८..
    उदत्तगमने चैव वर्तितोद्वर्तिते तथा .
    उत्क्षिप्ता तु भवेत्पार्ष्णिरङ्गुष्ठाग्रेण संस्थितः .. २७९..
    वामश्चैव स्वभावस्थः सूचीपादः प्रकीर्तितः .
    नृत्ते नूपुरकरणे प्रयोगस्तस्य कीर्त्यते .. २८०..
    अतिक्रान्तक्रमे चैव पादमेतं प्रयोजयेत् .
    पादजङ्घोरुकरणं कर्म कार्य प्रयोक्तृभिः .. २८१..
    पादस्य करणं सर्व जङ्घोरुकृतमिष्यते .
    यथा पादः प्रवर्तेत तथैवोरुः प्रवर्तते .. २८२..
    अनयोः समानकरणात् पादचारी प्रयोजयेत् .
    इत्येतदङ्गजं प्रोक्तं लक्षणं कर्म चैव हि .. २८३..
    अतः परं प्रवक्ष्यामि चारीव्यायामलक्षणम् .. २८४..
    इति भारतीये नाट्यशास्त्रे अङ्गाभिनयो नाम नवमोऽध्यायः .

    Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com

नाट्यशास्त्र अध्याय ८


    .. नाट्यशास्त्रम् अध्याय ८ ..
    .. श्रीरस्तु ..
    भरतमुनिप्रणीतं नाट्यशास्त्रम्
    अष्टमोऽध्यायः

    ऋषयः ऊचुः .
    भावानां च रसाआं च समुत्थानं यथाक्रमम् .
    त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं सर्वमिच्छामो वेदितुं पुनः ..१..
    नाट्ये कतिविधः कार्यः तज्ज्ञैरभिनयक्रमः .
    कतं वाभिनयो ह्येष कतिभेदस्तु कीर्तितः .. २..
    सर्वमेतद्यथातत्त्वं कथयस्व महामुने .
    यो यथाभिनयो यस्मिन् योक्तव्यः सिद्धिमिच्छता .. ३..
    तेषां तु वचनं श्रुत्वा मुनीनां भरतो मुनिः .
    प्रत्युवाच पुनर्वाक्यं चतुरोऽभिनयान् प्रति .. ४..
    अहं वः कथयिष्यामि निखिलेन तपोधनाः .
    यस्मादभिनयो ह्येष विधिवत् समुदाहृतम् .. ५..
    यदुक्तं चत्वारोऽभिनय इति तान् वर्णयिष्यामः . अत्राह --अभिनय इति कस्मात् . अत्रोच्यते --अभीत्युपसर्गः णीञ् इति प्रापणार्थको धातुः . अस्याभिनीत्येवं व्यवस्थितस्य एरजित्यच्प्रत्यत्ययान्तस्याभिनय इत्येवं रूपं सिद्धम् . एतच्च धात्वर्थानुवचनेनावधार्यं भवति .
    अत्र श्लोकौ --
    अभिपूर्वस्तु णीञ् धातुराभिमुख्यार्थनिर्णये .
    यस्मात्पदार्थान्नयति तस्मादभिनयः स्मृतः .. ६..
    विभावयति यस्माच्च नानार्थान् हि प्रयोगतः .
    शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तस्तस्मादभिनयः स्मृतः .. ७..
    चतुर्विधश्चैव भवेन्नाट्यस्याभिनयो द्विजाः .
    अनेकभेदवाहूयं नाट्यं ह्यस्मिन् प्रतिष्ठितम् .. ८..
    आङ्गिको वाअचिकश्चैव ह्याहार्यः सात्त्विकस्तथा .
    ज्ञेयस्त्वभिनयो विप्राः चतुर्धा परिकल्पितः .. ९..
    सात्त्विकः पूर्वमुक्तस्तु भावैश्च सहितो मया .
    अङ्गाभिनयमेवादौ गदतो मे निबोधत .. १०..
    त्रिविधस्त्वाङ्गिको द्य्नेयः शारीरो मुखजस्तथा .
    तथा चेष्टाकृतश्चैव शाखाङ्गोपाङ्गसंयुतः .. ११..
    शिरोहस्तकटीदक्षः पार्श्वपादसमन्वितः .
    अङ्गप्रत्यङ्गसंयुक्तः षडङ्गो नाट्यसंग्रहः .. १२..
    तस्य शिरोहस्तोरःपार्श्वकटीपादतः षडङ्गानि .
    नेत्रभ्रूनासाधरकपोलचिबुकान्युपाङ्गानि .. १३..
    अस्य शाखा च नृत्तं च तथैवाङ्कुर एव च .
    वस्तून्यभिनयस्येह विज्ञेयानि प्रयोक्तृभिः .. १४..
    आङ्गिकस्तु भवेच्छाखा ह्यङ्कुरः सूचना भवेत् .
    अङ्गहारविनिष्पन्नं नृत्तं तु करणाश्रयम् .. १५..
    मुखजेऽभिनये विप्रा!नानाभावरसाश्रये .
    शिरसः प्रथमं कर्म गदतो मे निबोधत .. १६..
    आकम्पितं कम्पितं च धूतं विधुतमेव च .
    परिवाहितमाधूतमवधूतं तथाञ्चितम् .. १७..
    निहञ्चितं परावृत्तमुत्क्षिप्तं चाप्यधोगतम् .
    लोलितं चैव विज्ञेयं त्रयोदशविधं शिरः .. १८..
    शनैराकम्पनादूर्ध्वमधश्चाकम्पितं भवेत् .
    द्रुतं तदेव बहुशः कम्पितं कम्पितं शिरः .. १९..
    ऋजुस्थितस्य चोर्ध्वाधः क्षेपादाकम्पितं भवेत् .
    बहुशश्चलितं यच्च तत्कम्पितमिहोच्यते .. २०..
    संज्ञोपदेशपृच्छासु स्वभावाभाषणे तथा .
    निर्देशावाहने चैव भवेदाकम्पितं शिरः .. २१..
    रोषे वितर्के विज्ञाने प्रतिज्ञानेऽथ तर्जने .
    प्रश्नातिशयवाक्येषु शिरः कम्पितमिष्यते .. २२..
    शिरसो रेचनं यत्तु शनैस्तद् धुतमिष्यते .
    द्रुतमारेचनादेतद्विधुतं तु भवेच्छिरः..२३..
    अनीप्सिते विषादे च विस्मये प्रत्ययं तथा .
    पार्श्वावलोकने शून्ये प्रतिषेधे धुतं शिरः .. २४..
    शीतग्रस्ते भयार्ते च त्रासिते ज्वरिते तथा .
    पीतमात्रे तथा मद्ये विधुतं तु भवेच्छिरः .. २५..
    पर्यायशः पार्श्वगतं शिरः स्यात् परिवाहितम् .
    आधूतमुच्यते तिर्यक् सकृदुद्वाहितं तु यत् .. २६..
    साधने विस्मये हर्षे स्मिते चामर्षिते तथा .
    विचारे विहृते चैव लीलायां परिवाहितम् .. २७..
    गर्वेच्छादर्शने चैव पार्श्वस्थोर्ध्वनिरीक्षणे
    आधुतं तु शिरो ज्ञेयमात्मसम्भावनादिषु .. २८..
    यदधः सकृदाक्षिप्तमवधूतं तु तच्छिरः .
    सन्देशावाहनालापसंज्ञादिषु नदिष्यते .. २९..
    किञ्चित् पार्श्वनतग्रीवं शिरो विज्ञेयमञ्चितम् .
    व्याधिते मूर्छिते मत्ते चिन्तायां हनुधारणम् .. ३०..
    उत्क्षिपांसावसक्तं यत्कुञ्चितभ्रूलतं शिरः .
    निहञ्चितं तु विज्ञेयं स्त्रीणामेतत् प्रयोजयेत् .. ३१..
    गर्वे माने विलासे च बिव्वोके किलकिञ्चिते .
    मोट्टायिते कुट्टमिते स्तम्भमाने निहञ्चितम् .. ३२..
    परावृत्तानुकरणात् परावृत्तमिहोच्यते .
    तत् स्यान्मुखापहरणे पृष्ठतः प्रेक्षणादिषु .. ३३..
    उत्क्षिप्तं चापि विज्ञेयमुन्मुखावस्थितं शिरः .
    प्रांशुदिव्यास्त्रयोगेषु स्यादुत्क्षिप्तं प्रयोगतः .. ३४..
    अधोमुखं स्थितं चापि बुधाः प्राहुरधोगतम् .
    लज्जायां च प्रणामे च दुःखे चाधोगतं शिरः .. ३५..
    सर्वतो भ्रमणाच्चैव शिरः स्यात् परिलोलितम् .
    मूर्च्छाव्याधिमदावेशग्रहनिद्रादिषु स्मृतम् ..३६..
    ऋजुस्वभावसंस्थानं प्राकृतं तु स्वभावजम् .
    मंगल्याध्ययनध्यानस्वभावजयकर्मसु .. ३७..
    एभ्योऽन्ये बहवो भेदा लोकाभिनयसंश्रिताः .
    ते च लोकस्वभावेन प्रयोक्तव्या प्रयोक्तृभिः .. ३८..
    त्रयोदशविधं ह्येतच्छिरःकर्म मयोदितम् .
    अतः परं प्रवक्ष्यामि दृष्टीनामिह लक्षणम् .. ३९..
    कान्ता भयानका हास्या करुणा चाद्भुता तथा .
    रौद्रो वीरा च बीभत्सा विज्ञेया रसदृष्टयः .. ४०..
    स्निग्धा हृष्टा च दीना च क्रुद्धा दृप्ता भयान्विता .
    जुगुप्सिता विस्मिता च स्थायिभावेषु दृष्टयः .. ४१..
    शून्या च मलिना चैव श्रान्ता लज्जान्विता तथा .
    ग्लाना च शङ्किता चैव विषण्णा मुकुला तथा .. ४२..
    कुञ्चिता चाभितप्ता च जिह्मा सललिता तथा .
    वितर्कितार्धमुकुला विभ्रान्ता विलुप्ता तथा .. ४३..
    आकेकरा विकोशा च त्रस्ता च मदिरा तथा .
    षट्त्रिंशद् दृष्टयो ह्येता तासु नाट्यं प्रतिष्ठितम् .. ४४..
    अस्य दृष्टिविधानस्य नानाभावरसाश्रयम् .
    लक्षणं सम्प्रवक्ष्यमि यथाकर्म प्रयोगतः .. ४५..
    हर्षप्रसादजनिता कान्तात्यर्थं समन्यथा .
    सभ्रूक्षेपकटाक्षा च शृङ्गारे दृष्टिरिक्ष्यते .. ४६..
    प्रोद्वृत्तनिष्टब्धपुटा स्फुरदुद्वृत्ततारका .
    दृष्टिर्भयानाकात्यर्थं भीता ज्ञेया भयानके .. ४७..
    क्रमादाकुञ्चितपुटा विभ्रान्ताकुलतारका .
    हास्या दृष्टिस्तु कर्तव्या कुहकाभिनयं प्रति .. ४८..
    पतितोर्ध्वपुटा सास्रा मन्युमन्थरतारका .
    नासाग्रानुगता दृष्टिः करुणा करुणे रसे .. ४९..
    या त्वाकुञ्चितपक्ष्माग्रा साश्चर्योद्धत्ततारका .
    सौम्या विकसितान्ता च साद्भुता दृष्टिरद्भुते.. ५०
    क्रूरा रूक्षारुणोद्वृतनिष्टब्धपुटतारका .
    भ्रुकुटीकुटिला दृष्टिः रौद्रे रौद्री रसा स्मृता .. ५१..
    दीप्ता विकसिता क्षुब्धा गम्भीरा समतारका .
    उत्फुल्लमध्या दृष्टिस्तु वीरा वीररसाश्रया .. ५२..
    निकुञ्चितपुटापाङ्गा घूर्णोपप्लुततारका .
    संश्लिष्टस्थिरपक्ष्मा च बीभत्सा दृष्टिरिष्यते .. ५३..
    नासाग्रसक्ता निमिषा तथाधोभागचारिणी .
    आकेकरपुटा शान्ते शान्ता दृष्टिर्भवेदसौ .. ५४..
    रसजा दृष्टयो ह्येता विज्ञेया लक्षणान्विता .
    अतः परं प्रवक्ष्यामि स्थायिभावसमाश्रयाः .. ५५..
    व्याकोशमध्या मधुरा स्थितताराभिलाषिणी .
    सानन्दाश्रुप्लुता दृष्टिः स्निग्धेयं रतिभावजा .. ५६..
    चला हसितगर्भा च विशत्तारानिमेषिणी .
    किञ्चिदाकुञ्चिता दृष्टिः हृष्टा हासे प्रकीर्तिता .. ५७..
    अवस्रस्तोत्तरपुटा किञ्चित्सरंब्धतारका .
    मन्दसञ्चारिणी दीना सा शोके दृष्टिरिष्यते .. ५८..
    रूक्षा स्थिरोद्धतपुटा निष्टब्धोद्धृत्ततारका .
    कुटिला भ्रुकुटिर्दृष्टिः क्रुद्धा क्रोधे विधीयते .. ५९..
    संस्थिते तार्के यस्याः स्थिता विकसिता तथा .
    सत्त्वमुद्गिरती दृप्ता दृष्टिरुत्साहसंभवा .. ६०..
    विस्फारितोभयपुटा भयकम्पिततारका .
    निष्क्रान्तमध्या दृष्टिस्तु भयभावे भयान्विता .. ६१..
    संकोचितपुटाध्यामा दृष्टिर्मीलिततारका .
    पक्ष्मोद्देशात् समुद्विग्ना जुगुप्सायां जुगुप्सिता .. ६२..
    भृशमुद्वृत्ततारा च नष्टोभयपुटान्विता .
    समा विकसिता दृष्टिर्विस्मिता विस्मये स्मृता .. ६३..
    स्थायिभावाश्रया ह्येता विज्ञेयाः दृष्टयो बुधैः .
    संचारिणीनां दृष्टीनां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् .. ६४..
    समतारा समपुटा निष्कम्पा शून्यदर्शना .
    बाह्यार्थाग्राहिणी ध्यामा शून्या दृष्टिः प्रकीर्तिता .. ६५..
    प्रस्पन्दमानपक्ष्माग्रा नात्यर्थमुकुलैः पुटैः .
    मलिनान्ता च मलिना दृष्टिर्विस्मिततारका .. ६६..
    श्रमप्रम्लापितपुटा क्षामा कुञ्चितलोचना .
    सन्ना पतिततारा च श्रान्ता दृष्टिः प्रकीर्तिता .. ६७..
    किञ्चिदञ्चितपक्ष्माग्रा पतितोर्ध्वपुटा ह्रिया .
    त्रपाधोगततारा च दृष्टिर्लज्जान्विता तु सा .. ६८..
    म्लानभ्रुपुटपक्ष्मा या शिथिला मन्दचारिणी .
    क्रमप्रवृष्टतारा च ग्लाना दृष्टिस्तु सा स्मृता..६९..
    किञ्चिच्चला स्थिरा किञ्चिदुद्गता तिर्यगायता .
    गूढा चकिततारा च शङ्किता दृष्टिरिष्यते..७०..
    विषादविस्तीर्णपुटा पर्यस्तान्ता निमेषिणी .
    किञ्चिन्निष्टब्धतारा च कार्या दृष्टीर्विषादिनी .. ७१..
    स्फुरदाश्लिष्टपक्ष्माग्रा मुकुलोर्ध्वपुटाञ्चिता .
    सुखोन्मीलिततारा च मुकुला दृष्टिरिष्यते..७२..
    आनिकुञ्चितपक्ष्माग्रा पुटैराकुञ्चितैस्तथा .
    संनिकुञ्चिततारा च कुञ्चिता दृष्टिरिष्यते .. ७३..
    मन्दायमानतारा या पुटैः प्रचलितैस्तथा .
    सन्तापोपप्लुता दृष्टिरभितप्ता तु सव्यथा .. ७४..
    लम्बिताकुञ्चितपुटा शनैस्तिर्यङ् निरीक्षिणी .
    निगूढा गूढतारा च जिह्मा दृष्टिरुदाहृता .. ७५..
    मधुराकुञ्चितान्ता च सभ्रूक्षेपा च सस्मिता .
    सममन्यविकारा च दृष्टिः सा ललिता स्मृता .. ७६..
    वितर्कोद्वर्तितपुटा तथैवोत्फुल्लतारका .
    अधोगतविचारा च दृष्टिरेषा वितर्किता..७७..
    अर्धव्याकोशपक्ष्मा च ह्लादार्धमुकुलैः पुटैः .
    स्मितार्शमुकुला दृष्टिः किञ्चिल्लुलिततारका .. ७८..
    अनवस्थिततारा च विभ्रान्ताकुलदर्शना .
    विस्तीर्णोत्फुल्लमध्या च विभ्रान्ता दृष्टिरुच्यते .. ७९..
    पुटौ प्रस्फुरितौ यस्य निष्टब्धौ पतितौ पुनः .
    विलुप्तोद्वृत्ततारा च दृष्टिरेषा तु विप्लुता .. ८०..
    आकुञ्चितपुटापाङ्गा सङ्गतार्धनिमेषिणी .
    मुहुर्व्यावृत्ततारा च दृष्टिराकेकरा स्मृता .. ८१..
    विकोशितोभयपुटा प्रोत्फुल्ला चानिमेषिणी .
    अनवस्थितसञ्चारा विकोशा दृष्टिरुच्यते .. ८२..
    त्रासोद्वृत्तपुटा या तु तथोत्कम्पिततारका .
    सन्त्रासोत्फुल्लमध्या च त्रस्ता दृष्टिरुदाहृता .. ८३..
    आघुर्णमानमध्या या क्षामान्ताञ्चितलोचना .
    दृष्टिर्विकसितापाङ्गा मदिरा तरुणे मदे .. ८४..
    किञ्चिदाकु~चितपुटा ह्यनवस्थिततारका .
    तथा चलितपक्ष्मा च दृष्टिर्मध्यमदे भवेत् .. ८५..
    सनिमेषानिमेषा च किञ्चिद् दर्शिततारका .
    अधोभागचरी दृष्टिरधमे तु मदे स्मृता .. ८६..
    इत्येवं लक्षिता ह्येता षटत्रिंशद् दृष्टयो मया .
    रसजा सहजाश्चासां विनियोगं निबोधत .. ८७..
    रसजास्स्तु रसेष्वेव स्थायिषु स्थायिदृष्टयः .
    शृणुत व्यभिचारिण्यः सञ्चारिषु यथास्थिताः .. ८८..
    शून्या दृष्टिस्तु चिन्तायां स्तम्भे चापि प्रकीर्तिता .
    निर्वेदे चापि मलिना वैवर्ण्ये च विधीयते .. ८९..
    श्रान्ता श्रमार्ते स्वेदे च लजायां ललिता तथा .
    अपस्मारे तथा व्याधौ ग्लान्यां ग्लाना विधीयते .. ९०..
    शङ्कायां शङ्किता ज्ञेया विषादार्थे विषादिनी .
    निद्रास्वप्नसुखार्थेषु मुकुला दृष्टिरिष्यते .. ९१..
    कुञ्चितासूयितानिष्टदुष्प्रेक्षाक्षिव्यथाषु च .
    अभितप्ता च निर्वेदे ह्यभिघाताभितापयोः .. ९२..
    जिह्मा दृष्टिरसूयायां जडतालस्ययोस्तथा .
    धृतौ हर्षे सललिता स्मृतौ तर्के च तर्किता .. ९३..
    आल्हादिष्वर्धमुकुला गन्धस्पर्शसुखादिषु .
    विभ्रान्ता दृष्टिरावेगे सम्भ्रमे विभ्रमे तथा .. ९४..
    विलुप्ता चपलोन्माददुःखार्तिमरणादिषु .
    आकेकरा दुरालोके विच्छेदप्रेअक्षितेषु च .. ९५..
    विबोधगर्वामर्शौग्र्यमतिषु स्याद्विकोशिता .
    त्रस्ता त्रासे भवेद् दृष्टिर्मदिरा च मदेष्विति .. ९६..
    षटत्रिंशद् दृष्टयो ह्येता यथावत् समुदाहृताः .
    रसजानां तु दृष्टीनां भावजानां तथैअव च .. ९७..
    तारापुटभ्रुवां कर्म गदतो मे निबोधत .
    भ्रमणं वलनं पातश्चलनं सम्प्रवेशनम् .. ९८..
    विवर्तनं समुद्वृत्तं निष्क्रामः प्राकृतं तथा .
    पुटान्तर्मण्डलावृत्तिस्तारयोर्भ्रमणं स्मृतम् .. ९९..
    वलनं गमनं त्र्यस्रं पातनं स्रस्तता तथा .
    चलनं कम्पनं ज्ञेयं प्रवेशोऽन्तःप्रवेशनम् .. १००..
    विवर्तनं कटाक्षस्तु समुद्वृत्तं समुन्नतिः .
    निष्क्रामो निर्गमः प्रोक्तः प्राकृतं तु स्वभावजम् .. १०१..
    अथैषां रसभावेषु विनियोगं निबोधत .
    भ्रमणं चलनोद्वृत्ते निष्क्रामो वीररौद्रयोः .. १०२..
    निष्क्रामणं संवलनं कर्तव्यं तु भयानके .
    हास्यबीभत्सयोश्चापि प्रवेशनमिहेष्यते .. १०३..
    पातनं करुणे कार्यं निष्क्रामणमथाद्भुते .
    प्राकृतं शेषभावेषु शृङ्गारे च विवर्तितम् .. १०४..
    स्वभावसिद्धमेवैतत् कर्मं लोकक्रियाश्रयम् .
    एवं रसेषु भावेषु ताराकर्माणि योजयेत् .. १०५..
    अथाऽत्रैव प्रवक्ष्यामि प्रकारन् दर्शनस्य तु .
    समं साचय्नुवृत्ते च ह्यालोकितविलोकिते .. १०६..
    प्रलोकितोल्लोकिते चाप्यवलोकितमेव च .
    समतारं च सौम्यं च यद्दृष्टं तत् समं स्मृतम् .. १०७..
    पक्ष्मान्तरगततारं च त्र्यस्रं साचीकृतं तु तत् .
    रूपनिर्वर्णना युक्तमनुवृत्तमिति स्मृतम् .. १०८..
    सहसा दर्शनं यत् स्यात्तदालोकितमुच्यते .
    विलोकितं पृष्टतस्तु पार्श्वाभ्यां तु प्रलोकितम् .. १०९..
    ऊर्ध्वमुल्लोकितं ज्ञेयमवलोकितमप्यधः .
    इत्येषु दर्शनविधिः सर्वभावरसाश्रयः .. ११०..
    ताराकृतोऽस्यानुगतं पुटकर्म निबोधत .
    उन्मेषश्च निमेषश्च प्रसृतं कुञ्चितं समम् .. १११..
    विवर्तितं स स्फुरितं पिहितं सविताडितम् .
    विश्लेषः पुटयोर्यस्तु स तून्मेषः प्रकीर्तितः .. ११२..
    समागमो निमेषः स्यादायामः प्रसृतं भवेत् .
    आकु~चितं कुञ्चितं स्यात् समं स्वाभाविकं स्मृतम् .. ११३..
    विवर्तितं समुद्वृत्तं स्फुरितं स्पन्दितं तथा .
    स्थगितं पिहितं प्रोक्तमाहतं तु विताडितम् .. ११४..
    अथैषं रसभावेषु विनियोगं निबोधत .
    क्रोधे विवर्तितं कार्यो निमेषोन्मेषणैः सह .. ११५..
    विस्मयार्थेषु हर्षे च वीरे च प्रसृतं स्मृतम् .
    अनिष्टदर्शने गन्धे रसे स्पर्शे च कुञ्चितम् .. ११६..
    शृङ्गारे च समं कार्यमीर्ष्यासु स्फुरितं तथा .
    सुप्तमूर्च्छितवातोष्णधूमवर्षाञ्जनार्तिषु .. ११७..
    नेत्ररोगे च पिहितमभिघाते विताडितम् .
    इत्येवं रसभावेषु तारकापुटयोर्विधिः .. ११८..
    कार्यानुगतमस्यैव भ्रुवोः कर्म निबोधत .
    उत्क्षेपः पातनश्चैव भ्रुकुटी चतुरं भ्रुवोः ..११९..
    कुञ्चितं रेचितं चैव सहजं चेति सप्तधा .
    भ्रुवोरुन्नतिरुत्क्षेपः सममेकैकशोऽपि वा..१२०..
    अनेनैव क्रमेणैव पातनं स्यादधोमुखम् .
    भ्रुवोर्मूलसमुत्क्षेपात् भ्रुकुटी परिकीर्तिता .. १२१..
    चतुरं कि~चिदुच्छ्वासान्मधुरायतया भ्रुवोः .
    एकस्या उभयोर्वापि मृदुभङ्गस्तु कुञ्चितम् .. १२२..
    एकस्या एव ललितादुत्क्षेपाद्रेचितं भ्रुवः .
    सहजातं तु सहजं कर्म स्वाभाविकं स्मृतम् .. १२३..
    अथैषां सम्प्रवक्ष्यामि रसभावप्रयोजनम् .
    कोपे वितर्के हेलायां लीलादौ सहजे तथा .. १२४..
    श्रवणे दर्शने चैव भ्रुवमेकां समुत्क्षिपेत् .
    उत्क्षेपो विस्मये हर्षे रोषे चैअव द्वयोरपि .. १२५..
    आसूयितजुगुप्सायां हास्ये घ्राणे च पातनम् .
    क्रोधस्थानेषु दीप्तेषु योजयेत् भ्रुकुटिं बुधः .. १२६..
    शृङ्गारे ललिते सौम्ये सुखे स्पर्शे प्रबोधने .
    एवं विधेषु भावेषु चतुरं तु प्रयोजयेत् .. १२७..
    स्त्रीपुरुषयोश्च संलापे नानावस्थान्तरात्मके .
    मोट्टायिते कुट्टमिते विलासे किलकिञ्चिते .. १२८..
    निकुञ्चितं तु कर्तव्यं नृत्ते योज्यं तु रेचितम् .
    अनाविद्धेषु भावेषु विद्यात् स्वाभाविकं बुधः..१२९..
    इत्येवं तु भ्रुवः प्रोक्तं नासाकर्म निबोधत .
    नता मन्दा विकृष्टा च सोच्छ्वासा च विकूणिता .. १३०..
    स्वाभाविका चेति बुधैः षड्विधा नासिका स्मृता .
    नता मुहुःश्लिष्टपुटा मन्दा तु निभृता स्मृता .. १३१..
    विकृष्टोत्फुल्लितपुटा सोच्छ्वासा कृष्टमारुता .
    विकूणिता संकुचिता समा स्वाभाविका स्मृता .. १३२..
    नासिकालक्षणं ह्येतत् विनियोगं निबोधत .
    मदोत्कम्पसमायुक्ते नारीणामनुरोधने .. १३३..
    निःश्वासे च नता कार्या नासिका नाट्ययोक्तृभिः .
    विच्छिन्नमन्दरुदिते सोच्छ्वासे च नता स्मृता .. १३४..
    निर्वेगौत्सुक्यचिन्तासु मन्दा शोके च योजयेत् .
    तीव्रगन्धे विकृष्टां तौ रौद्रे वीरे तथैव च .. १३५..
    इष्टघ्राणे तथोच्छ्वासे दीर्घोच्छ्वासां प्रयोजयेत् .
    विकूणिता च कर्तव्या जुगुप्सायामसूयादिषु .. १३६..
    कार्या शेषु भावेषु तज्ञैः स्वाभाविका तथा .
    क्षामं फुल्लं च घूर्णं च कम्पितं कुञ्चितं समम् .. १३७..
    षड्विधं गण्डमुद्दिष्टं तस्य लक्षणमुच्यते .
    क्षामं चावनतं ज्ञेयं फुल्लं विकसितं भवेत् .. १३८..
    विततं घूर्णमत्रोक्तं कम्पितं स्फुरितं भवेत् .
    स्यात् कुञ्चितं संकुञ्चितं समं प्राकृतमुच्यते .. १३९..
    गण्डयोर्लक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत .
    क्षामं दुःखेषु कर्तव्यं प्रहर्षे फुल्लमेव च .. १४०..
    पूर्णमुत्साहगर्वेषु रोमहर्षेषु कम्पितम् .
    कुञ्चितं च सरोमाञ्चं स्पर्शे शीते भये ज्वरे.. १४१..
    प्राकृतं शेषभावेषु गण्डकर्म भवेदिति .
    विवर्तनं कम्पनं च विसर्गो विनिगूहनम्..१४२..
    सन्दष्टकं समुद्गं च षट् कर्माण्यधरस्य तु .
    विकूणितं विवर्तस्तु वेपनं कम्पनं स्मृतम् .. १४३..
    विनिष्क्रामो विसर्गस्तु प्रवेशो विनिगूहनम् .
    सन्दष्टकं द्विजैअर्दष्टं समुद्गः सहजोन्नति .. १४४..
    इत्योष्ठलक्षणं प्रोक्तं विनियोगं निबोधत .
    असूयावेदनावज्ञाभयादिषु विवर्तनम् .. १४५..
    कम्पनं वेपनं शीतभयरोषजवादिषु .
    स्त्रीअणां विलासे विव्वोके विसर्गो रञ्जने तथा .. १४६..
    विनिगूहनमायासे सन्दष्टं क्रोधकर्मसु .
    समुद्गस्त्वनुकम्पायां चुम्बने चाभिनन्दने ..१४७..
    इत्योष्ठकर्माण्युक्तानि चिबुकस्य निबोधत .
    कुट्टनं खण्डनं छिन्नं चुक्कितं लेहनं समम् .. १४८..
    दष्टं च दन्तक्रियया चिबुकं त्विह लक्ष्यते .
    कुट्टनं दन्तसंघर्षः संस्फोटः खण्डनं मुहुः .. १४९..
    छिन्नं तु गाढसंश्लेषश्चुक्कितं दूरविच्युतिः .
    लेहनं जिह्वया लेहः किञ्चित् श्लेषः समं भवेत् ..१५०..
    दन्तैर्दष्टेऽधरे दष्टमित्येषां विनियोजनम् .
    भयशीतज्वरक्रोधग्रस्तानां कुट्टनं भवेत् .. १५१.. जपाध्ययनसंलापभक्ष्ययोगे च खण्डनम् .
    छिन्नं व्याधौ भये शीते व्यायामे रुदिते मृते .. १५२..
    जृम्भणे चुक्कितं कार्यं तथा लेह्ये च लेहनम् .
    समं स्वभावभावेषु सन्दष्टं क्रोधकर्मसु .. १५३..
    इति दन्तोष्ठजिह्वानां करणाच्चिबुकक्रिया .
    विधुतं विनिवृत्तं च निर्भुग्नं भुग्नमेव च .. १५४..
    विवृतं च तथोद्वाहि कर्माण्यत्रास्यजानि तु .
    व्यावृत्तं विनिवृत्तं स्याद्विधुतं तिर्यगायतम्.. १५५..
    अवाङ्मुखत्वं निर्भुग्नं व्याभुग्नं किञ्चिदायतम् .
    विश्लिष्टोष्ठं च विवृतमुद्वाह्युत्क्षिप्तमेव च .. १५६..
    विनिवृत्तमसूयायामीर्ष्याक्रोधकृतेन च .
    अवज्ञाविवृतादौ च स्त्रीणा कार्या प्रयोक्तृभिः .. १५७..
    विधुतं वारणे चैव नैवमित्येवमादिषु .
    निर्भुग्नं चापि विज्ञेयं गम्भीरालोकनादिषु .. १५८..
    भुग्नं लजान्विते योज्यं यतीनां तु स्वभावजम् .
    निर्वेदौत्सुक्यचिन्तासु नये च विनिमन्त्रणे .. १५९..
    विवृत्तं चापि विज्ञेयं हास्यशोकभयादिषु .
    स्त्रीणामुद्वाहि लीलायां गर्वे गच्छत्यनादरे ..१६०..
    एव नामेति कार्यं च कोपवाक्ये विचक्षणैः .
    समं साच्यनुवृत्तादि यच्च दृष्टिविकल्पितम् .. १६१..
    तज्ज्ञैस्तेनानुसारेण कार्यं तदनुगं मुखम् .
    अथातो मुखरागस्तु चतुर्धा परिकीर्तितः .. १६२..
    स्वाभाविकः प्रसन्नश्च रक्तः श्यामोऽर्थसंश्रयः .
    स्वाभाविकस्तु कर्तव्यः स्वभावाभिनयाश्रयः .. १६३..
    मध्यस्थादिषु भावेषु मुखरागः प्रयोक्तृभिः .
    प्रसन्नस्त्वद्भुते कार्यो हास्यशृङ्गारयोस्तथा .. १६४..
    वीररौद्रमदाद्येषु रक्तः स्यात् करुणे तथा .
    भयानके सबीभत्से श्यामं सञ्जायते मुखम् .. १६५५..
    एवं भावरसार्थेषु मुखरागं प्रयोजयेत् .
    शाखाङ्गोपाङ्गसंयुक्तः कृतोऽप्यभिनयः शुभः .. १६६..
    मुखरागविहीनस्तु नैव शोभान्वितो भवेत् .
    शरीराभिनयोऽल्पोऽपि मुखरागसम्न्वितः .. १६७..
    द्विगुणां लभते शोभां रात्राविव निशाकरः .
    नयनाभिनयोऽपि स्यान्नानाभावरसास्फुटः .. १६८..
    मुखरागान्वितो यस्मान्नाट्यमत्र प्रतिष्ठितम् .
    यथा नेत्रं प्रसर्पेत मुखभूदृष्टिसंयुतम् .. १६९..
    तथा भावरसोपेतं मुखरागं प्रयोजयेत् .
    इत्येवं मुखरागस्तु प्रोक्तो भावरसाश्रयः .. १७०..
    अतः परं प्रवक्ष्यामि ग्रीवाकर्माणि वै द्विजाः !.
    समा नतोन्नता त्र्यस्रा रेचिता कुञ्चिताञ्चिता .. १७१..
    वलिता च निवृत्ता च ग्रीवा नवविधार्थतः .
    समा स्वाभाविकी ध्यानस्वभाजपकर्मसु .. १७२..
    नता नतास्यालङ्कारबन्धे कण्ठावलम्बने ,
    उन्नताभ्युन्नतमुखी ग्रीवा चोर्ध्वनिवेशने .. १७३..
    त्र्यस्रा पार्श्वगता ज्ञेया स्कन्धभारेऽति दुःखिते .
    रेचिता विधुतभ्रान्ता हावे मथनृत्तयोः .. १७४..
    कुञ्चिताकुञ्चिते मूर्ध्नि धारिते गलरक्षणे .
    अञ्चितापसृतोद्बन्धकेशकर्षोर्ध्वदर्शने .. १७५..
    पार्श्वोन्मुखी स्याद्वलिता ग्रीवाभेदैश्च वीक्षणे .
    निवृताभिमुखीभूता स्वस्थानाभिमुखादिषु .. १७६..
    इत्यादि लोकभावार्था ग्रीवाभङ्गैरनेकधा .
    ग्रीवाकर्माणि सर्वाणि शिरः कर्मानुगानि हि ..१७७..
    शिरसः कर्मणः कर्म ग्रीवायाः सम्प्रवर्तते .
    इत्येतल्लक्षणं प्रोक्तं शीर्षोपाङ्गसमाश्रयम् .
    अङ्गकर्माणि शेषाणि गदतो मे निबोधत .. १७९..

    इति भारतीये नाट्यशाश्त्रे उपाङ्गविधानं नाम अष्टमोऽध्यायः .

    Encoded by Padmakar Dadegaonkar dpadmakar@hotmail.com